Çocuklarda Acele Etmeden Düşünme Becerisi

Kısa cevap: Acele etmeden düşünme, bir soruya ilk akla gelen cevapla yetinmeden, cevabı vermeden önce kısa bir süre durup onu sınayabilme becerisidir. Çocuklarda bu beceri; soru ile cevap arasına bilinçli bir düşünme süresi koyarak, “İlk aklına gelen neydi, sonra ne düşündün?” gibi yavaşlatan sorularla ve hızı değil düşünceyi ödüllendiren bir sınıf kültürüyle gelişir. Amaç çocuğu yavaşlatmak değil, hızın düşünmenin yerini almasını önlemektir.

Öğretmen soruyu sorar, bir saniye bile geçmeden birkaç el havaya kalkar ve söz ilk kaldırana verilir. Bu tanıdık sahne, sınıfa gizli bir mesaj verir: İyi öğrenci en hızlı cevap verendir. Bu yazı, bu mesajı değiştirmenin ve çocuklara acele etmeden düşünmeyi öğretmenin yollarını anlatıyor.

Hızlı cevap neden her zaman iyi cevap değildir?

Hızlı cevaplar çoğunlukla bildik olanı tekrarlar. Bir soru ilk duyulduğunda akla gelen cevap, genellikle en tanıdık, en sık duyulan ya da en kolay olanıdır. Bu, tek doğru cevaplı basit sorularda sorun yaratmaz; ama “Adil olmak herkese aynı davranmak mı?” gibi bir soruda ilk cevap çoğu zaman yüzeyde kalır.

Ayrıca hızlı cevap kültürü, sınıfın büyük bölümünü düşünme sürecinin dışında bırakır. İlk el kalktığında diğer çocuklar düşünmeyi bırakır; çünkü cevabın zaten verileceğini bilirler. Böylece tek bir çocuğun hızı, yirmi çocuğun düşünme fırsatını elinden alır.

Hızlı düşünme ile acele etmeden düşünme nasıl karşılaştırılır?

	Hızlı, tepkisel cevap	Acele etmeden düşünülmüş cevap
Kaynak	İlk çağrışım, alışkanlık	İlk çağrışımın sınanması
Tipik cümle	“Tabii ki evet!”	“İlk başta evet dedim ama bir istisna aklıma geldi.”
Sınıftaki etkisi	Birkaç çocuk konuşur, çoğunluk bekler	Herkes bir cevap hazırlar
Gerekçe	Çoğunlukla yok ya da tek kelime	Gerekçe ve bazen karşı örnek içerir
Ne zaman yeterli?	Bilgi hatırlama sorularında	Yorum, değerlendirme ve felsefi sorularda

Tablonun son satırı önemli bir ayrımı hatırlatıyor: Hızlı cevap her zaman kötü değildir. Çarpım tablosunu hızla hatırlamak değerlidir. Sorun, her soruya aynı hızla yaklaşmaktır. Çocuklara öğretilmesi gereken, hangi sorunun zaman istediğini ayırt edebilmektir.

Düşünme süresi nasıl uygulanır?

Soru ile cevap arasına bilinçli bir sessizlik koymak, bu becerinin en temel aracıdır. Uygulamada:

Soruyu sorun ve kuralı söyleyin: “Bu soru biraz düşünmeyi hak ediyor. Kimse el kaldırmasın, önce herkes düşünsün.”
Sessiz süre tanıyın: Soruya göre birkaç saniyeden bir dakikaya kadar süre verin. Küçük yaşlarda bir kum saati, sürenin görünür olmasını sağlar.
Düşünme işareti kullanın: Cevabı hazır olan çocuk başparmağını göğsünün önünde, sessizce kaldırır. Böylece kimse diğerlerinin düşünmesini bölmez.
Söz verme biçimini değiştirin: İlk hazır olana değil, farklı çocuklara söz verin; bazen de “Düşünürken fikri değişen var mı?” diye sorarak başlayın.

Bu uygulama ilk başta sınıfa tuhaf gelebilir; sessizlik rahatsız edici bulunabilir. Birkaç hafta tutarlı biçimde sürdürüldüğünde ise çocuklar bu süreyi beklemeyi, hatta istemeyi öğrenir.

Hangi sorular düşünmeyi yavaşlatır?

Düşünme süresinin yanında, çocuğun ilk cevabını açmasını sağlayan “yavaşlatan sorular” da işe yarar:

İlk aklına gelen neydi? Sonra ne düşündün?
Bu cevaptan ne kadar eminsin? Seni daha emin yapacak ne olurdu?
Cevabının doğru olmadığı bir durum düşünebilir misin?
Bu soruyu bir başkası nasıl cevaplardı?
Soruyu tekrar okusak, gözden kaçırdığımız bir kelime var mı?

Son soru özellikle okuma-anlama çalışmalarında etkilidir. Çocuklar, soruyu aceleyle okudukları için yanlış anladıklarını çoğu zaman bu soruyla kendileri fark eder.

Hangi oyunlar acele etmeden düşünmeyi çalıştırır?

Tuzaklı sorular: “Bir çiftlikte 10 koyun var, 3'ü hariç hepsi kaçtı. Kaç koyun kaldı?” gibi ilk bakışta yanlış cevaba götüren sorular, çocuklara ilk cevabı sınamanın değerini eğlenceli biçimde gösterir. Oyunun ardından “İlk cevabımız neden yanlış çıktı?” diye konuşun.
Yavaş çekim tartışma: Tartışmanın bir bölümünde her konuşmacıdan önce beş saniyelik zorunlu sessizlik olur. Çocuklar bir önceki konuşmacının söylediğini zihninde tartma fırsatı bulur.
İki kez cevap: Her çocuk soruya önce hemen, sonra bir dakika düşündükten sonra cevap verir ve iki cevabı karşılaştırır. Farkı görmek, düşünme süresinin işe yaradığını somut olarak gösterir.
Kum saati çemberi: Bir felsefi soru sorulur ve kum saati bitene kadar kimse konuşmaz. Sonra ilk tur, herkesin tek cümlelik cevabıyla yapılır.

Sınıftan bir örnek

sınıfta, “Bir şeyi çok istemek onu hak etmek anlamına gelir mi?” sorusu soruluyor ve öğretmen kum saatini çeviriyor:

Öğretmen: Süre bitti. Ömer, ilk aklına gelen neydi? Ömer: Evet demek geldi. Çok istiyorsan çalışırsın, o yüzden hak edersin. Öğretmen: Sonra ne düşündün? Ömer: Sonra kardeşimi düşündüm. Benim oyuncağımı çok istiyor ama o onu hak etmiyor ki, benim. Zeynep: Ben de önce hayır dedim, ama çok isteyip çok çalışan biri belki hak eder diye düşündüm. İstemek tek başına yetmez, bir şey yapmak lazım.

Düşünme süresi olmasaydı büyük olasılıkla yalnızca Ömer'in ilk cevabı duyulacaktı. Bekleme süresi, iki çocuğun da ilk cevaplarını kendi başlarına sınamasını ve inceltmesini sağladı.

Aceleci çocuğa nasıl yaklaşılır?

Bazı çocuklar hızlı cevap vermeye çok alışmıştır ve beklemek onlar için zordur. Bu çocuklar genellikle hızlı düşünen, istekli çocuklardır; enerjilerini bastırmak yerine yönlendirmek gerekir:

Onlara “ikinci cevap” görevi verin: “Senin ilk cevabını biliyorum, şimdi ikinci cevabını merak ediyorum.”
Hazır olduklarında cevaplarını bir kâğıda yazmalarını isteyin; böylece beklerken fikirlerini kaybetmezler.
Düşündükten sonra fikrini değiştirdiklerinde bunu özellikle takdir edin. Bu tutum fikir değiştirme cesareti ile yakından bağlantılıdır.

Acelecilik yaşıtlarına göre belirgin biçimde yoğunsa ve farklı ortamlarda dikkat ya da dürtü kontrolüyle ilgili belirgin güçlüklerle birlikte görülüyorsa, bu durumu veliyle ve okulun rehberlik servisiyle paylaşmak uygun olur. Bu yazıdaki öneriler eğitsel önerilerdir; bir değerlendirme ya da tedavi aracı değildir.

Yavaş düşünen çocuk için bu ne anlama gelir?

Düşünme süresinin belki de en büyük kazananı, cevabını bulmak için zamana ihtiyaç duyan çocuklardır. Hızlı cevap kültüründe bu çocuklar çoğu zaman “bilmiyor” sanılır; oysa çoğu zaman yalnızca daha yavaş ve daha derin düşünürler. Bekleme süresi, onların da cevaplarını hazırlamasına ve sınıfın düşünmesine katkı sunmasına alan açar. Bu çocukların bazıları, düşündükleri şeyi dile dökmekte de zaman isteyebilir; bu konuda düşüncesini kelimelere dökemeyen çocuk yazımız ek öneriler sunuyor.

Evde acele etmeden düşünme nasıl desteklenir?

Çocuğunuza bir soru sorduğunuzda cevabı hemen beklemeyin: “Acele etme, düşün, sonra söyle.”
Kendi düşünme sürenizi görünür kılın: “Bunu hemen cevaplamak istemiyorum, biraz düşüneyim.”
Bulmaca ve tuzaklı sorularla oynayın; yanlış çıkan ilk cevaplara birlikte gülün ve nedenini konuşun.
Önemli kararları bir gün bekletme alışkanlığını paylaşın: “Bu oyuncağı almak istediğine yarın da aynı şekilde karar verirsen alalım.”

Sık sorulan sorular

Öğretmen soru sorduktan sonra ne kadar beklemeli?

Kesin bir süre yoktur; sorunun türüne bağlıdır. Bilgi hatırlama sorularında birkaç saniye yeterliyken, yorum ve felsefi sorularda yarım dakika ya da daha uzun bir sessiz düşünme süresi verilebilir. Önemli olan, beklemenin bilinçli ve tutarlı olmasıdır.

Hızlı cevap veren çocuğum aslında iyi düşünmüyor mu?

Hızlı cevap vermek kendi başına bir sorun değildir; çocuğunuz hızlı ve iyi düşünüyor olabilir. Önemli olan, gerektiğinde durup ilk cevabını sınayabilmesidir. “Başka bir cevap olabilir mi?” sorusu bunu destekler.

Düşünme süresi kalabalık sınıfta zaman kaybı değil mi?

İlk bakışta öyle görünebilir, ama birkaç saniyelik bekleme, çok daha fazla çocuğun düşünme sürecine katılmasını sağlar. Bu, tek bir çocuğun hızlı cevabıyla ilerleyen bir dersten genellikle daha verimlidir.

Sonuç

Acele etmeden düşünme, hızın değil düşüncenin değer gördüğü bir sınıfta gelişir. Bilinçli düşünme süresi, yavaşlatan sorular ve ilk cevabı sınamayı eğlenceli kılan oyunlar, hem aceleci hem de yavaş düşünen çocuklara kazandırır. Soru sorma ve bekleme gibi kolaylaştırma tekniklerini derinlemesine öğrenmek isterseniz temel eğitim programımızı inceleyebilirsiniz.

Hızlı Cevap mı, İyi Cevap mı? Çocuklarda Acele Etmeden Düşünme Becerisi