“Başka Nasıl Olabilirdi?” Alternatif Üretme ile Yaratıcı Düşünme Etkinlikleri

Kısa cevap: Alternatif üretme, bir durum, nesne ya da sorun karşısında tek bir cevapla yetinmeyip birden fazla olasılık düşünebilmektir ve yaratıcı düşünmenin temel bileşenlerinden biridir. “Başka nasıl olabilirdi?”, “Ya … olsaydı?” gibi sorular, sıradan nesnelerin farklı kullanımlarını bulma oyunları ve düşünce deneyleri bu beceriyi sınıfta eğlenceli biçimde çalıştırır. Önemli olan, üretme aşamasını değerlendirme aşamasından ayırmak ve tuhaf fikirlere alan açmaktır.

Bir hikâyenin sonunu okuduktan sonra “Başka nasıl bitebilirdi?” diye soran bir çocuk, aslında yaratıcı düşünmenin kapısını aralıyor. Bu yazı, alternatif üretmeyi sınıfta düzenli bir alışkanlığa dönüştürmek isteyen öğretmenler için hazır etkinlikler, soru önerileri ve dikkat edilmesi gereken noktalar sunuyor.

Alternatif üretme neden yaratıcılığın çekirdeğidir?

Yaratıcılık çoğu zaman sanatsal yetenekle özdeşleştirilir. Oysa düşünme açısından yaratıcılık, alışılmış olanın dışında olasılıklar görebilmektir. Psikolojide bu, bir soruya çok sayıda farklı cevap üretebilme anlamında “ıraksak düşünme” olarak da anılır. Tek bir doğru cevaba ulaşmaya odaklanan düşünme (yakınsak düşünme) ile birlikte, iyi bir düşünmenin iki kanadını oluşturur.

Okulda yakınsak düşünme çok çalışılır; ıraksak düşünme ise çoğunlukla sanat derslerine bırakılır. Oysa bir fen deneyi tasarlamak, bir tarih olayını farklı açılardan yorumlamak ya da bir anlaşmazlığa çözüm bulmak da alternatif üretmeyi gerektirir. Yaratıcı düşünmenin genel çerçevesi için okulda yaratıcı düşünme yazımıza da göz atabilirsiniz.

Üretme ve değerlendirme neden ayrılmalı?

Alternatif üretmenin en büyük engeli, her fikrin söylendiği anda yargılanmasıdır. “Bu olmaz ki!” tepkisi, hem fikri söyleyen çocuğu hem de henüz fikrini söylememiş olanları susturur. Bu nedenle etkinlikleri iki ayrı aşamada kurgulamak işe yarar:

1. Üretme aşaması: Tüm fikirler yargısız olarak kaydedilir. Tuhaf, komik, uygulanamaz fikirler de listeye girer.
2. Değerlendirme aşaması: Liste tamamlandıktan sonra fikirler ölçütlere göre incelenir: Hangisi en ilginç? Hangisi uygulanabilir? Hangisi başka bir fikre ilham verdi?

Bu ayrım, özellikle yanlış cevap verme korkusu olan çocukların üretme aşamasına rahatça katılmasını sağlar.

Hangi etkinlikler alternatif üretmeyi çalıştırır?

Aşağıdaki tablo, farklı yaş gruplarına uygun etkinlikleri ve her birinin neyi çalıştırdığını özetliyor.

Etkinlik	Nasıl yapılır?	Yaş	Neyi çalıştırır?
Sıradan nesne, sıra dışı kullanım	Bir ataç, kaşık ya da tuğla için olabildiğince çok kullanım bulunur	5 yaş ve üstü	Akıcılık, esneklik
Başka son	Bilinen bir masalın sonu farklı biçimlerde yeniden yazılır	6 yaş ve üstü	Anlatı esnekliği
Ya … olsaydı?	“Ya hiç kimse uyumasaydı?” gibi bir varsayımın sonuçları düşünülür	7 yaş ve üstü	Sonuç düşünme, hayal gücü
Tersine çevir	Bir kural ya da alışkanlık tersine çevrilir, ne olacağı tartışılır	8 yaş ve üstü	Varsayımları görme
Başkasının gözüyle	Bir sorun, farklı karakterlerin gözünden çözülmeye çalışılır	8 yaş ve üstü	Bakış açısı değiştirme
Bir fikirden üç fikir	Bir çözüm alınır, ondan üç farklı yeni çözüm türetilir	Ortaokul	Fikir geliştirme

Bu etkinliklerin çoğu 10–15 dakikada yapılabilir ve bir P4C oturumunun ısınma bölümü olarak da kullanılabilir.

Düşünce deneyleri nasıl kullanılır?

Düşünce deneyi, gerçekte yapılamayacak bir durumu hayal ederek bir kavram üzerine düşünmektir. Felsefede sıkça kullanılan bu araç, çocuklarla da çok verimli işler; çünkü çocuklar hayal kurmayı zaten sever. Birkaç örnek:

• Görünmezlik: “Bir gün görünmez olsaydın, yine de kurallara uyar mıydın? Neden?”
• Hafıza değişimi: “En iyi arkadaşınla bütün anılarınızı değiştirseydiniz, hâlâ aynı kişiler olur muydunuz?”
• Konuşan hayvanlar: “Hayvanlar konuşabilseydi, onlara davranışımız değişir miydi?”
• Sonsuz oyun zamanı: “Hiç okul olmasaydı ve her gün oyun oynasaydık, oyun yine eğlenceli olur muydu?”

Düşünce deneyleri, alternatif üretmeyi felsefi sorgulamayla birleştirir: Çocuklar önce olasılıkları hayal eder, sonra bu olasılıkların bize neyi anlattığını tartışır.

Sınıfta bir “Ya … olsaydı?” çemberi nasıl akar?

3. sınıfta, “Ya herkes aynı anda aynı şeyi düşünseydi?” sorusu üzerine:

Ömer: O zaman hiç kavga olmazdı, çünkü herkes anlaşırdı. Defne: Ama çok sıkıcı olurdu. Kimse yeni bir şey söyleyemezdi. Kerem: Bir de biri yanlış düşünürse herkes yanlış düşünürdü! Öğretmen: Kerem ilginç bir şey fark etti. Farklı düşünmenin bir işe yaradığı durumlar var mı? Elif: Evet, biri yanılınca başkası düzeltebiliyor. Herkes aynı düşünse düzelten olmazdı.

Hayali bir senaryo, çocukları “farklı düşüncelerin değeri” gibi ciddi bir kavrama götürdü. Alternatif üretme burada hem bir yaratıcılık egzersizi hem de felsefi bir soruşturmanın başlangıcı oldu.

Öğretmen hangi soruları kullanabilir?

Alternatif üretmeyi günlük derslere taşımak için bazı hazır sorular:

• Bunu başka nasıl yapabilirdik?
• Bu hikâyede başka ne olabilirdi?
• Bu soruya hiç kimsenin vermediği bir cevap düşünebilir misin?
• Bu çözümün tam tersi nasıl olurdu?
• Bunu bir hayvan, bir robot ya da bir bebek nasıl çözerdi?
• Bu fikirden yola çıkarak üç yeni fikir bulabilir miyiz?

Bu sorular matematikte farklı çözüm yolları aramaktan Türkçede farklı başlıklar önermeye kadar pek çok derste kullanılabilir.

Yaratıcı fikirler nasıl değerlendirilir?

Üretme aşamasından sonra değerlendirme de bir beceridir. Çocuklarla birlikte ölçütler belirleyin:

• Özgünlük: Başka kimsenin aklına gelmemiş mi?
• İşlevsellik: Gerçekten işe yarar mı?
• İlham: Başka fikirlere kapı açtı mı?

Bazen en tuhaf fikir işlevsel değildir ama başka bir çocuğa uygulanabilir bir fikir ilham eder. Bu zinciri görünür kılmak, “saçma” fikirlerin de değerli olduğunu gösterir. Problem çözme sürecinde alternatiflerin nasıl değerlendirileceğine dair problem çözme becerisi yazımız ek öneriler sunuyor.

Hangi hatalar yaratıcılığı köreltir?

• Hızlı onay ya da ret: Her fikre anında “Harika!” ya da “Olmaz” demek, çocukları onay aramaya yöneltir.
• Örnek vermekte aşırıya kaçmak: Öğretmen ilk örneği verdiğinde çocuklar genellikle o örneğin çevresinde kalır. Örnek vermeden önce çocukların kendi fikirlerini dinlemek daha iyidir.
• Yalnızca “yaratıcı” çocukları dinlemek: Her çocuk alternatif üretebilir; bazılarının yalnızca daha fazla zamana ihtiyacı vardır.
• Süreyi çok kısa tutmak: İlk fikirler genellikle en sıradan olanlardır. Özgün fikirler çoğu zaman listenin sonlarında gelir.

Evde alternatif üretme nasıl desteklenir?

Yolculuklarda, yemek masasında ya da bekleme anlarında kısa oyunlar oynayabilirsiniz: “Bir şemsiyeyle yağmurdan korunmak dışında ne yapılabilir?”, “Masalın kurdu iyi biri olsaydı hikâye nasıl değişirdi?” Çocuğunuzun fikirlerini, ne kadar tuhaf olursa olsun, merakla dinleyin ve siz de oyuna katılın. Evde düşünme oyunları için evde yaratıcı düşünme yazımızda başka öneriler de bulabilirsiniz.

Alternatif üretme hangi derslere taşınabilir?

Matematikte aynı problemi üç farklı yoldan çözmek, fen bilimlerinde bir deneyin sonucunu etkileyebilecek olası nedenleri sıralamak, sosyal bilgilerde bir tarihî kararın başka türlü verilmiş olsaydı neleri değiştireceğini düşünmek, görsel sanatlarda aynı konuyu farklı malzemelerle anlatmak… Bunların hepsi alternatif üretmenin ders içindeki biçimleridir. Zümre öğretmenleriyle “Başka nasıl olabilirdi?” sorusunu ortak bir alışkanlık olarak benimsemek, çocukların bu soruyu kendiliğinden sormasını hızlandırır.

Sık sorulan sorular

Yaratıcı düşünme öğretilebilir mi?

Yaratıcı düşünmenin bazı bileşenleri, özellikle alternatif üretme ve bakış açısı değiştirme, düzenli pratikle desteklenebilir. Yargısız bir ortam, açık uçlu sorular ve yeterli zaman bu becerinin gelişmesi için en önemli koşullardır.

Çocuğum “bilmiyorum” deyip fikir üretmiyor, ne yapabilirim?

Çok somut ve düşük riskli bir başlangıç yapın: “Bu kaşıkla yemek yemek dışında bir şey yapabilir miyiz?” Siz de komik bir fikirle katılın. Fikirlerin değerlendirilmeyeceğini bilmek, çocuğun rahatlamasını sağlar.

Alternatif üretme ile dağınık düşünme aynı şey mi?

Hayır. Alternatif üretme, bilinçli olarak olasılıkları genişletmektir ve ardından bir değerlendirme aşaması gelir. Üretme ve değerlendirme birlikte çalıştığında düşünme hem zengin hem de odaklı olur.

Sonuç

Alternatif üretme, yaratıcı düşünmenin temelidir ve “Başka nasıl olabilirdi?” gibi basit bir soruyla her derse taşınabilir. Üretme ve değerlendirmeyi ayırmak, tuhaf fikirlere alan açmak ve düşünce deneyleriyle hayal gücünü felsefi sorgulamaya bağlamak, bu beceriyi kalıcı bir alışkanlığa dönüştürür. Yaratıcı düşünmeyi çember içinde kolaylaştırmayı öğrenmek isterseniz temel eğitim programımızı inceleyebilirsiniz.