Atasözleri ve deyimlerle felsefe çemberi: ata sözü sorgulanır mı?

Kısa cevap: Atasözleri, kısa ve kesin yargılar içerdikleri için felsefe çemberinde güçlü bir uyarandır; en verimli kullanım, birbiriyle çelişen iki atasözünü yan yana koymaktır. Örneğin "Acele işe şeytan karışır" ile "Demir tavında dövülür" çiftini sunup "İkisi birden doğru olabilir mi?" diye sormak, çocukları bir yargının hangi koşullarda geçerli olduğunu düşünmeye yöneltir. Atasözü sorgulanır; bu, onu küçümsemek değil, anlamını derinleştirmektir.

Atasözleri, bir toplumun yüzyıllar içinde biriktirdiği deneyimin kısa ve akılda kalıcı özetleridir. Türkçede binlerce atasözü ve deyim vardır ve çocuklar bunları ailelerinden, öğretmenlerinden ve kitaplardan sık sık duyar. Genellikle tartışılmaz doğrular olarak aktarılırlar. Oysa her atasözü, aslında bir düşünce iddiasıdır ve her iddia gibi sorgulanabilir. Bu yazıda atasözlerini ve deyimleri P4C çemberinde nasıl kullanacağınızı anlatıyoruz.

Atasözü neden iyi bir felsefi uyarandır?

Atasözünün gücü, genel ve kesin bir yargı içermesindedir. "Damlaya damlaya göl olur", "Söz gümüşse sükût altındır", "Bir elin nesi var, iki elin sesi var"... Her biri, hayat hakkında bir iddiada bulunur.

Bu kesinlik, felsefi sorgulama için iyi bir başlangıçtır. Çünkü felsefe, genel yargıların sınırlarını araştırır: Bu her zaman doğru mu? Hangi durumlarda doğru değil? Ne demek istiyor? Kısa bir cümle, bu soruların hepsini birden açar.

Atasözleri ayrıca halk kültürünün bir parçasıdır. Herkes tarafından bilinir, telif sorunu yoktur ve çocuklar evden örnekler getirebilir.

Çelişen atasözü çiftleri nasıl kullanılır?

Atasözleriyle yapılan en verimli etkinlik, birbiriyle çelişir gibi görünen iki atasözünü yan yana koymaktır. Bu teknik, çocukların "Hangisi doğru?" sorusundan "Hangi durumda hangisi doğru?" sorusuna geçmesini sağlar.

Atasözü 1	Atasözü 2	Açılan felsefi soru	Yaş
Acele işe şeytan karışır	Demir tavında dövülür	Doğru zaman nasıl bilinir?	9+
Söz gümüşse sükût altındır	Söz ola kese savaşı	Ne zaman konuşmalı, ne zaman susmalı?	10+
Bin bilsen de bir bilene danış	Akıl akıldan üstündür	Kime ve neden güveniriz?	11+
Ağaç yaşken eğilir	Can çıkmadan huy çıkmaz	İnsan değişebilir mi?	10+
Damlaya damlaya göl olur	Bugünün işini yarına bırakma	Sabır mı, hız mı?	8+

Çelişkinin keşfi çocuklarda genellikle şaşkınlık yaratır: "Ama ikisi de büyüklerimizin sözü!" Bu şaşkınlık, düşünmenin başladığı andır.

Tek atasözüyle nasıl çalışılır?

Her oturumda çift kullanmak zorunda değilsiniz. Tek bir atasözü de derin bir tartışma açabilir. Bunun için şu soru dizisini kullanabilirsiniz:

1. Anlam: "Bu atasözü ne demek istiyor? Kendi cümlelerinizle söyler misiniz?"
2. Örnek: "Bu atasözünün doğru olduğu bir durum düşünebilir misiniz?"
3. Karşı örnek: "Doğru olmadığı bir durum var mı?"
4. Koşul: "Hangi koşullarda doğru, hangi koşullarda değil?"
5. Değerlendirme: "Bu atasözünü bugün de kullanmalı mıyız? Neden?"

Bu dizi, çocukların bir genel yargıyı test etmeyi öğrenmesini sağlar. Karşı örnek bulma, eleştirel düşünmenin en önemli araçlarından biridir. Bu beceri üzerine daha fazlası için çocuklarda eleştirel düşünme yazımıza göz atabilirsiniz.

Örnek: "Ağaç yaşken eğilir" ile bir çember

Altıncı sınıfta "Ağaç yaşken eğilir" ile "Can çıkmadan huy çıkmaz" atasözleri yan yana yazıldığında şu tür konuşmalar geçebilir:

• Zeynep: "Birincisi küçükken değişebileceğimizi söylüyor, ikincisi hiç değişemeyeceğimizi."
• Ali: "Belki ikisi de doğru: küçükken değişiriz, büyüyünce değişemeyiz."
• Defne: "Ama dedem yaşlanınca sigarayı bıraktı, huyu çıktı yani."
• Ömer: "Belki bıraktı ama hâlâ istiyordur. Huy çıkmamış olabilir."
• Kerem: "Eğmek ne demek? Bir çocuğu eğmek iyi bir şey mi?"

Bu kısa diyalogda çocuklar değişim, alışkanlık, irade ve eğitim kavramlarını tartışmaya başlamıştır. Kerem'in sorusu özellikle değerlidir; atasözündeki metaforun kendisini sorgular. Kolaylaştırıcı olarak "Bir insanı eğitmek ile bir ağacı eğmek arasında ne fark var?" diye derinleştirebilirsiniz.

Deyimler nasıl kullanılır?

Deyimler, atasözlerinden farklı olarak bir yargı değil, mecazlı bir anlatım içerir. "Etekleri zil çalmak", "gözden düşmek", "burnu havada olmak" gibi deyimler, dil ve anlam üzerine sorular açar.

Deyimlerle yapılabilecek etkinlikler:

• Kelimesi kelimesine canlandırma: "Gözden düşmek" deyimini kelimesi kelimesine çizmek ya da canlandırmak, çocukları güldürür ve ardından "Kelimeler neden bazen söylediklerinden başka bir şey anlatır?" sorusuna geçilir.
• Beden deyimleri: Türkçede pek çok deyim beden organlarıyla kurulur (el, göz, kulak, burun, yürek). "Duygularımızı neden bedenle anlatırız?" sorusu ilginç bir tartışma açar.
• Deyim uydurma: Çocuklar yeni bir durum için kendi deyimlerini icat eder. Ardından "Bir deyimi deyim yapan nedir?" diye tartışılır.

Bu etkinlikler özellikle Keloğlan'ın "kapıyı çekmek" sahnesi gibi kelimesi kelimesine anlama örnekleriyle birlikte kullanıldığında çok verimli olur. O sahne için Keloğlan masallarıyla felsefe çemberi yazımıza bakabilirsiniz.

Atasözlerini Türkçe dersine nasıl bağlarsınız?

Atasözleri ve deyimler Türkçe dersinin doğal bir parçasıdır. Ancak derste genellikle anlamları ezberlenir ve cümle içinde kullanılır. P4C yaklaşımı bu çalışmayı bir adım öteye taşır: Anlamı bilmenin ötesinde, anlamın doğruluğunu tartışmak.

Türkçe öğretmenleri şu biçimde bir entegrasyon deneyebilir:

1. Haftanın atasözü sınıfa getirilir ve anlamı konuşulur.
2. Çocuklar, atasözünün doğru olduğu ve olmadığı birer örnek yazar.
3. Haftada bir, bir atasözü çifti üzerine kısa bir çember yapılır.
4. Dönem sonunda sınıf, en çok tartıştığı atasözlerinden bir "sınıf atasözleri defteri" oluşturur.

Bu tür bir düzenli çalışma, P4C'yi ayrı bir etkinlik olmaktan çıkarıp ders içine yerleştirmenin güzel bir örneğidir. Okulda P4C'yi derslerle bütünleştirme önerileri için okulda P4C nasıl uygulanır yazımıza göz atabilirsiniz.

Kırk dakikalık bir atasözü oturumu nasıl ilerler?

Atasözü çiftiyle çalışan bir oturum için örnek akış:

1. Açılış (4 dakika): "Evde en sık duyduğunuz atasözü hangisi?" turu. Birkaç çocuk söz alır; atasözleri tahtanın kenarına not edilir.
2. Çiftin sunumu (3 dakika): Seçtiğiniz iki atasözü tahtaya alt alta yazılır. Anlamları kısaca birlikte konuşulur.
3. İlk tepki (5 dakika): "Bu iki söz hakkında ne fark ettiniz?" Çelişki genellikle birkaç çocuk tarafından hemen yakalanır.
4. Örnek toplama (8 dakika): İkililer, her atasözünün doğru olduğu birer durum yazar.
5. Soru üretimi ve seçimi (6 dakika): Örneklerden yola çıkarak sorular oluşturulur ve biri seçilir.
6. Sorgulama (12 dakika): Seçilen soru üzerine tartışma.
7. Kapanış (2 dakika): "Bu iki atasözünü birleştiren yeni bir söz yazsaydınız ne olurdu?"

Kapanış sorusu çocukların yaratıcı düşünmesini harekete geçirir ve tartışmanın özünü kendi cümleleriyle özetlemelerini sağlar. "Acele etme ama fırsatı da kaçırma" gibi çocuk sözleri, sınıf defterine eklenecek güzel ürünlerdir.

Atasözlerini sorgulamak saygısızlık mı?

Bazı veliler ya da öğretmenler, atasözlerini sorgulamanın geleneğe saygısızlık olduğunu düşünebilir. Oysa sorgulamak, reddetmek anlamına gelmez. Bir atasözünün hangi durumlarda doğru olduğunu tartışmak, onun anlamını daha derinden kavramayı sağlar.

Aslında atasözlerinin kendileri de bunu gösterir: Birbiriyle çelişen atasözlerinin varlığı, atalarımızın da farklı durumlar için farklı sözler söylediğini ve hayatın tek bir kurala sığmadığını bildiklerini gösterir. Bu düşünceyi çocuklarla paylaşmak, geleneğe hem saygılı hem de düşünceli bir yaklaşım sunar.

Sık sorulan sorular

Atasözleri kaç yaşından itibaren kullanılabilir?

Somut ve anlaşılır atasözleri 7–8 yaşından itibaren kullanılabilir. Çelişen atasözü çiftleri ise genellikle 9–10 yaş ve üzerinde daha verimli olur, çünkü mecazı anlamak ve koşullu düşünmek bir miktar soyutlama gerektirir.

Çocuklar atasözünün anlamını bilmiyorsa ne yapmalıyım?

Önce anlamı birlikte keşfedin. "Sizce bu ne demek olabilir?" diye sorup farklı tahminleri dinlemek, anlamı doğrudan söylemekten daha verimlidir. Farklı tahminler bile kendi başına güzel bir tartışma başlatabilir.

Olumsuz ya da kalıp yargı içeren atasözleri ne olacak?

Bazı atasözleri bugün sorunlu bulunan yargılar içerebilir. Küçük yaşlarda bu tür atasözlerini seçmemek daha doğrudur. Ortaokul ve lisede ise dikkatli bir çerçeveyle "Bu atasözü bugün neden rahatsız edici bulunabilir?" sorusu verimli bir tartışma açabilir.

Evde atasözleriyle nasıl sohbet edilebilir?

Aile büyüklerinin sık kullandığı bir atasözünü akşam sofrasında konuşmak kolay bir başlangıçtır. "Babaannen neden hep bunu söyler? Sence haklı mı?" sorusu, kuşaklar arası güzel bir sohbet başlatır.

Sonuç

Atasözleri ve deyimler, dilimizin içine yerleşmiş hazır felsefi iddialardır. Onları yan yana koymak, karşı örnek aramak ve koşullarını tartışmak, çocukların hem geleneği tanımasını hem de genel yargıları sınamayı öğrenmesini sağlar. Bu tür uyaranları derslerinize nasıl yerleştireceğinizi öğrenmek isterseniz P4C eğitmen eğitimi programımızı inceleyebilirsiniz.