Ayrım Yapmak: P4C'de Kavramları Birbirinden Ayırmayı Öğretmek

Kısa cevap: Kavramsal ayrım, birbirine benzeyen ya da aynı kelimeyle anılan iki kavramın arasındaki farkı göstermektir. "Eşit" ile "adil", "istemek" ile "ihtiyaç duymak", "yalnız olmak" ile "yalnızlık hissetmek" çemberde sık karşılaşılan ayrımlardır. Çocuklara ayrım yapmayı öğretmek için "Bu ikisi aynı şey mi, farkları ne?" sorusunu sık sorun, eşleştirme ve sıralama etkinlikleri kullanın ve ayrımın tartışmayı nasıl netleştirdiğini birlikte fark edin.

Bir çemberde iki öğrenci uzun uzun tartışır, ikisi de haklı görünür ve bir türlü anlaşamazlar. Sonra biri şöyle der: "Galiba biz farklı şeylerden söz ediyoruz." İşte o an, soruşturma bir basamak yükselir. Ayrım yapmak, felsefenin en eski ve en güçlü araçlarından biridir. Bu yazıda ayrım yapmanın ne olduğunu, çocuklarla hangi ayrımların verimli olduğunu ve bu becerinin nasıl çalıştırılacağını anlatıyoruz.

Ayrım yapmak neden bu kadar önemli?

Dil, düşünmemizi kolaylaştırır ama bazen de tuzak kurar. Aynı kelime farklı anlamlarda kullanılabilir; farklı kelimeler de aynı şeyi anlatıyormuş gibi görünebilir. "Özgürlük" dediğinde bir çocuk "istediğimi yapmak", bir başkası "kimsenin beni zorlamaması" demek isteyebilir. Bu fark fark edilmediğinde tartışma sağırlar diyaloğuna döner.

Ayrım yapmak, bu karışıklığı çözer. Çocuklar tartışmanın gerçekte nerede düğümlendiğini görür, birbirlerini daha iyi anlar ve soruşturmaya daha keskin sorularla devam eder. Bu beceri, kavram çalışmasının da temel taşıdır.

Çocuklarla hangi ayrımlar sık çalışılır?

Aşağıdaki tablo, P4C çemberlerinde sık ortaya çıkan ayrımları ve bunları açan soruları gösteriyor:

Ayrım	Çocuk dilinde fark	Açan soru
Eşit – adil	Herkese aynı / herkese ihtiyacı kadar	"Herkese aynı şeyi vermek her zaman adil midir?"
İstemek – ihtiyaç duymak	Olsa güzel olur / olmadan olmaz	"Bir şeyi çok istemek ona ihtiyacın olduğunu mu gösterir?"
Yalnız olmak – yalnızlık hissetmek	Kimse yok / kendini kimsesiz hissetmek	"Kalabalıkta yalnız hissedebilir misin?"
Kural – ahlak	Konulan düzen / doğru olan	"Kurala uyan biri her zaman iyi mi davranmıştır?"
Bilmek – inanmak	Kanıtım var / öyle düşünüyorum	"Bir şeye inanmakla onu bilmek arasında fark var mı?"
Gerçek – hayal	Dünyada var / zihnimde var	"Hayal ettiğin bir şey gerçek olabilir mi?"
Yalan – hata	Bile bile yanlış söylemek / bilmeden yanlış söylemek	"Yanlış bir şey söyleyen herkes yalancı mıdır?"
Cesaret – korkusuzluk	Korkmana rağmen yapmak / hiç korkmamak	"Hiç korkmayan biri cesur olabilir mi?"

Bu ayrımları önceden ezberletmek yerine, çocukların tartışma içinde kendilerinin keşfetmesi hedeflenir. Tablo, kolaylaştırıcının kulağının neye açık olması gerektiğini gösteren bir rehberdir.

Ayrım yapma becerisi adım adım nasıl çalıştırılır?

1. Benzerlik ve farkla başlayın

Somut nesnelerle başlayın: "Bir bardak ile bir fincan arasındaki benzerlik ve farklar neler?" Çocuklar farkları sıralarken ayrım yapmanın temel kasını çalıştırır.

2. Sınıflandırma etkinlikleri yapın

Bir dizi kart hazırlayın (ör. "doğum günü hediyesi", "okul kıyafeti", "oyuncak", "ilaç", "tatlı") ve çocuklardan bunları "istediklerimiz" ve "ihtiyaç duyduklarımız" diye ayırmalarını isteyin. Nereye konacağı tartışmalı kartlar, en verimli tartışmayı başlatır.

3. Tartışma içinde fark ettirin

Soruşturmada iki öğrenci aynı kelimeyi farklı anlamda kullanıyorsa durup sorun: "Kerem ve Defne aynı şeyi mi kastediyor?"

4. Ayrımı adlandırın

Çocuk ayrım yaptığında bunu görünür kılın: "Zeynep az önce önemli bir ayrım yaptı. Eşit ile adil aynı şey değil dedi."

5. Ayrımı sınayın

Ayrım yapıldıktan sonra sorun: "Bu ayrım her durumda geçerli mi? İkisinin iç içe geçtiği bir durum var mı?"

Çemberde ayrım nasıl ortaya çıkar?

Aşağıdaki kurgusal diyalog, ikinci sınıfta "Sınıfta herkes aynı sayıda çıkartma almalı mı?" sorusu üzerine geçer:

• Ali: Herkes aynı sayıda almalı, yoksa haksızlık olur.
• Elif: Ama Ömer'in kolu alçıda, o yüzden boyama yapamadı. Ona da mı aynı sayıda vereceğiz?
• Ali: Evet, çünkü o da sınıfımızda.
• Defne: Bence Ali "herkese aynı" diyor, Elif de "herkese hak ettiği kadar" diyor. İkisi farklı şey.
• Öğretmen: Defne bir ayrım yaptı. Sizce hangisi daha adil?
• Kerem: Belki çıkartmalar için "herkese aynı", ama yardım için "kimin neye ihtiyacı varsa."

Yedi yaşındaki çocuklar "eşit" ve "hakkaniyet" kavramlarının farkını kendi sözcükleriyle bulmuş oldu. Kerem'in son cümlesi ise ayrımın bağlama göre değiştiğini fark ettiklerini gösteriyor.

Ayrım yaparken hangi hatalar yapılır?

• Yapay ayrımlar: Her tartışmada ayrım aramak, önemsiz farkları büyütebilir. Ayrım, tartışmayı ilerletiyorsa değerlidir.
• Ayrımı kesin sınır sanmak: Kavramlar arasında çoğu zaman gri alanlar vardır. "Bu durum hangisine girer?" sorusuyla gri alanları da keşfedin.
• Ayrımı öğretmenin yapması: Kolaylaştırıcı ayrımı kendisi söylediğinde çocuklar keşfetme fırsatını kaçırır. "Aynı şeyi mi kastediyoruz?" sorusu çoğu zaman yeterlidir.
• Sözlük tanımına sığınmak: "Sözlükte şöyle yazıyor" demek tartışmayı kapatır. Sözlük bir kaynak olabilir ama felsefi ayrım, kavramın kullanımı üzerine düşünmeyi gerektirir.

Ayrım yapmak başka hangi becerilerle bağlantılıdır?

Ayrım yapmak, tek başına duran bir beceri değildir. Karşı örnek bulmak çoğu zaman bir ayrıma yol açar: "Bu durum tanıma uymuyor, demek ki iki farklı şey var." Sınır vakaları ise ayrımların nerede bulanıklaştığını gösterir. Ayrım yapmak ayrıca okuma-anlama, fen bilimlerinde sınıflandırma ve matematikte tanım çalışmalarıyla doğrudan ilişkilidir.

Ayrım yapmayı hangi uyaranlar kolaylaştırır?

Bazı uyaranlar, ayrım yapmayı doğal biçimde davet eder. İçinde iki karakterin aynı kelimeyi farklı anlamlarda kullandığı hikâyeler, karakterin bir şeyi "istediği" ama ona "ihtiyacı olmadığı" durumlar ya da görünüşle gerçeğin ayrıştığı sahneler bu açıdan verimlidir. Örneğin Nasreddin Hoca'nın "Ye kürküm ye" fıkrası, "insana saygı" ile "kıyafete saygı" arasındaki ayrımı çocukların kendiliğinden fark etmesini sağlar. Keloğlan masallarında ise "akıllı olmak" ile "kurnaz olmak" arasındaki fark sıkça tartışmaya açılır.

Resimli kitaplarda da benzer fırsatlar vardır: Paylaşmak ile vermek, arkadaş ile tanıdık, korkmak ile çekinmek gibi. Uyaranı seçerken kendinize şu soruyu sorabilirsiniz: "Bu hikâyede birbirine karıştırılabilecek iki kavram var mı?" Cevap evetse, soruşturmanın bir noktasında bir ayrımın ortaya çıkması büyük olasılıktır.

Ayrımları kalıcı hâle getirmek için ne yapılabilir?

Sınıfın keşfettiği ayrımları bir "ayrımlar duvarında" toplamak iyi bir yöntemdir. Her ayrımı iki sütunlu bir kâğıda yazın ve hangi oturumda, hangi soruyla ortaya çıktığını ekleyin. Sonraki oturumlarda aynı karışıklık yeniden belirdiğinde duvara dönüp "Bunu daha önce konuşmuştuk, hatırlıyor musunuz?" diyebilirsiniz. Bu duvar zamanla sınıfın ortak kavram sözlüğüne dönüşür ve çocuklar kendi keşiflerinin birikmesini görür.

Ayrımlar duvarı, veli toplantılarında ya da okul sergilerinde de paylaşılabilir. Velilerin çocuklarının "istemek" ile "ihtiyaç" arasındaki farkı kendi sözleriyle yazdığını görmesi, P4C'nin sınıfta ne yaptığını somut biçimde anlatmanın en sade yollarından biridir.

Duvardaki ayrımlar zamanla çocukların yazılarına da yansır; bir kompozisyonda "eşit" yerine "adil" kelimesini bilinçli seçmeleri bunun güzel bir göstergesidir.

Bir sonraki adım olarak çocuklardan kendi ayrım çiftlerini önermelerini isteyebilirsiniz; önerilen çiftler, yeni oturumlar için hazır bir soru havuzu oluşturur.

Sık sorulan sorular

Ayrım yapmak ile sınıflandırma aynı şey mi?

Birbirine yakın iki beceridir. Sınıflandırma nesneleri ya da durumları gruplara ayırır; kavramsal ayrım ise iki fikrin ya da kelimenin anlamındaki farkı gösterir.

Okul öncesinde ayrım yapmak mümkün mü?

Somut biçimleriyle evet. "Oyuncak ile eşya arasındaki fark nedir?" ya da "Uyumak ile gözünü kapatmak aynı şey mi?" gibi sorular okul öncesi çocukların ilgisini çeker.

Ayrım yapmayı hangi kavramlarla başlatmak kolaydır?

"İstemek ve ihtiyaç duymak", "eşit ve adil", "yalan ve hata" çocukların gündelik hayatına yakın olduğu için iyi başlangıçlardır.

Ayrım yapmak tartışmayı bitirir mi?

Genellikle bitirmez, yön değiştirir. Ayrım yapıldıktan sonra soruşturma çoğu zaman "Hangisi daha önemli?" ya da "Hangi durumda hangisi geçerli?" sorusuyla devam eder.

Ayrım yapmak, bulanık tartışmaları netleştiren ve çocukların birbirini daha iyi anlamasını sağlayan bir düşünme aracıdır. Çemberde bu soruyu düzenli sordukça, öğrencilerin kelimelere daha dikkatli baktığını fark edersiniz. Bu becerileri kolaylaştırıcı olarak derinleştirmek isterseniz P4C eğitmen eğitimi programımızı inceleyebilirsiniz.