Ders Kitabındaki Metni P4C Uyaranına Dönüştürmek: 6 Adım

Kısa cevap: Ders kitabındaki bir metni P4C uyaranına dönüştürmek için altı adım izlenebilir: tartışmaya açık bir kavram ya da ikilem içeren metni seçin, metni tartışma için gereken kısma kadar kısaltın, hazır "ders" cümlesini çıkarın ya da sona bırakın, gerekirse açık bir uç ekleyin, sunuş biçimine karar verin ve olası kavramları önceden listeleyin. Böylece ek materyal aramadan elinizdeki kitapla oturum yapabilirsiniz.

P4C'ye başlamak isteyen öğretmenlerin sık dile getirdiği engellerden biri materyaldir: "Nereden uyaran bulacağım?" Oysa çoğu zaman en yakın kaynak, her gün kullandığınız ders kitabıdır. Ders kitaplarındaki metinler, görseller ve etkinlikler, küçük dokunuşlarla güçlü birer uyarana dönüşebilir. Bu yazı, bu dönüşümün adımlarını ve örneklerini sunuyor.

Ders kitabı neden iyi bir uyaran kaynağıdır?

• Erişilebilirdir: Her öğrencinin elinde vardır; kopyalama ya da ek materyal gerekmez.
• Programla uyumludur: Metinler zaten dersin kazanımlarıyla ilişkilidir; P4C oturumu da doğal olarak ders içeriğine bağlanır.
• Telif sorunu yoktur: Sınıfta ders kitabını kullanmak için ek izne gerek yoktur.
• Tanıdıktır: Öğrenciler metni zaten okumuş olabilir; ikinci okuma farklı bir amaçla yapılır.

Tek sorun, ders kitabı metinlerinin çoğu zaman mesajını çok açık vermesi ve tek bir "doğru" sonuca yönlendirmesidir. Aşağıdaki adımlar bu sorunu aşmak için tasarlanmıştır.

Adım 1: Metni seçin

Her metin uyaran olmaya uygun değildir. Seçerken şu soruları sorun:

Soru	Evet ise	Hayır ise
Metinde bir karakterin karar vermesi gereken bir an var mı?	Güçlü uyaran	Başka bir metne bakın
Metinde tartışılabilir bir kavram geçiyor mu (adalet, cesaret, sahiplik)?	Güçlü uyaran	Kavramı başka yerde arayın
Metnin sonu açık mı ya da tartışmaya açık bir yargı içeriyor mu?	Güçlü uyaran	Adım 3 ve 4 ile dönüştürün
Öğrencilerin kendi deneyimleriyle bağ kurabileceği bir durum var mı?	Güçlü uyaran	Daha somut bir metin arayın

İki ya da daha fazla "evet" alan bir metin, iyi bir uyaran adayıdır. Bu ölçütlerin ayrıntısı için Türkçe dersine özel olarak yazdığımız Türkçe dersinde P4C yazısına bakabilirsiniz.

Adım 2: Metni kısaltın

Ders kitabı metinleri bazen uzundur. P4C için metnin tamamına değil, tartışmayı başlatacak kısmına ihtiyaç vardır. Kısaltırken:

• İkilemi ya da kavramı içeren bölümü koruyun.
• Olayı anlamak için gerekli bağlamı kısa bir cümleyle özetleyin.
• Sesli okuma süresini 3–5 dakikaya indirin.

Örneğin iki sayfalık bir hikâyenin yalnızca karakterin bir karar anına geldiği yarım sayfalık kısmını okumak yeterli olabilir.

Adım 3: Hazır "ders" cümlesini çıkarın ya da sona bırakın

Pek çok ders kitabı metni, özellikle fabllar ve değer temalı hikâyeler, sonunda bir sonuç cümlesiyle biter: "İşte bu yüzden dürüstlük en önemli erdemdir." Bu cümle, öğrencilerin kendi düşünmesine yer bırakmaz.

İki seçeneğiniz var:

• Çıkarmak: Metni bu cümleden önce bitirin. Öğrenciler kendi sonuçlarını çıkarır.
• Sona bırakmak: Tartışmadan sonra bu cümleyi okuyun ve sorun: "Yazar böyle bir sonuç çıkarmış. Siz katılıyor musunuz?"

İkinci seçenek, özellikle ortaokulda çok verimlidir; çünkü öğrenciler yazarın görüşünü bir otorite olarak değil, tartışılabilir bir iddia olarak değerlendirmeyi öğrenir.

Adım 4: Gerekirse açık bir uç ekleyin

Metin çok kapalıysa, küçük bir ekleme ile açık bir uç yaratabilirsiniz:

• "Ya şöyle olsaydı?" eklemesi: "Peki ya karakter bu kararı verseydi ve kimse bunu öğrenmeseydi?"
• Karşı bakış açısı: "Hikâyeyi bir de diğer karakterin gözünden düşünelim."
• İkinci bir durum: Metinle benzer ama farklı sonuçlanan kısa bir durum anlatın ve iki durumu karşılaştırın.

Bu eklemeler kısa olmalı; metnin kendisinin önüne geçmemelidir.

Adım 5: Sunuş biçimine karar verin

Aynı metin farklı biçimlerde sunulabilir:

• Sesli okuma: Öğretmenin okuması, tüm öğrencilerin aynı anda metne erişmesini sağlar.
• Canlandırma: Birkaç öğrenci metni kısa bir sahne olarak canlandırır. Bu, özellikle küçük yaşlarda dikkati artırır.
• Sessiz okuma + altını çizme: Öğrenciler metni okurken ilginç buldukları yerlerin altını çizer.
• Görsel odaklı sunum: Kitaptaki görsel tahtaya yansıtılır, metin sonra okunur. Öğrenciler önce görselden tahmin yürütür.

Ders kitaplarındaki görseller de tek başına uyaran olabilir. Bir fotoğraf ya da çizim, metne hiç girmeden bir soru başlatabilir: "Bu resimdeki çocuk neden yalnız oturuyor olabilir?"

Adım 6: Olası kavramları ve soruları önceden listeleyin

Oturumdan önce metnin gündeme getirebileceği kavramları ve öğrencilerin sorabileceği soruları kısaca not edin. Bu, tartışma sırasında kolaylaştırıcı sorular bulmanızı kolaylaştırır. Soru yazma yöntemi için kazanımdan felsefi soru yazmak yazımıza bakabilirsiniz.

Örnek dönüşüm: Bir fabl

Orijinal metin (özet): Bir karınca yaz boyunca çalışır, ağustosböceği şarkı söyler. Kış gelince ağustosböceği yiyecek ister, karınca vermez. Metin şu cümleyle biter: "Çalışmayan yiyecek bulamaz."

Dönüşüm:

1. Seçim: Metinde bir karar anı var (karınca yardım edecek mi?) ve tartışılabilir kavramlar (çalışmak, paylaşmak, adalet) geçiyor.
2. Kısaltma: Metin zaten kısa; olduğu gibi kullanılabilir.
3. Ders cümlesi: "Çalışmayan yiyecek bulamaz" cümlesi sona bırakılır.
4. Açık uç: "Ağustosböceğinin şarkıları yaz boyunca karıncanın işini kolaylaştırmış olsaydı ne olurdu?"
5. Sunuş: İki öğrenci karınca ve ağustosböceğini canlandırır.
6. Olası kavramlar: Emek, paylaşma, adalet, sanatın değeri, yardım etmek, hak etmek.

Olası öğrenci soruları:

• "Karınca yardım etmeli miydi?"
• "Şarkı söylemek de bir iş midir?"
• "Bir şeyi hak etmek ne demek?"

Tartışmadan sonra öğretmen ders cümlesini okur: "Yazar 'Çalışmayan yiyecek bulamaz' diyor. Bu tartışmadan sonra siz buna katılıyor musunuz?" Öğrencilerin bir kısmı katılır, bir kısmı "şarkı söylemek de çalışmaktır" diyerek itiraz eder. Böylece fabl, tek bir ahlaki derse kapanan bir metin olmaktan çıkar ve emek, sanat ve paylaşma üzerine zengin bir soruşturmaya dönüşür.

Ders kitabı görselleriyle hızlı bir uyaran nasıl hazırlanır?

Metin seçmeye zaman yoksa, kitaptaki bir görsel beş dakikada uyarana dönüşebilir. Hızlı bir yöntem:

1. Kitabı açın ve üzerinde birden fazla kişinin bulunduğu bir görsel seçin.
2. Görseli tahtaya yansıtın ya da öğrencilerden kitaplarında o sayfayı açmalarını isteyin.
3. Görsel hakkında üç soru sorun: "Ne görüyorsunuz?", "Burada ne olmuş olabilir?", "Bu durumda sizi düşündüren ne?"
4. Üçüncü sorunun cevaplarından bir çember sorusu çıkarın.

Örneğin hayat bilgisi kitabındaki bir okul bahçesi resminde, top oynayan bir grup çocuk ve kenarda duran bir çocuk görülüyorsa, öğrencilerin ilk gözlemlerinden hızla "Oyuna katılmak isteyen herkes alınmalı mı?" gibi bir soru doğabilir. Görselin ders kitabında hangi amaçla kullanıldığı önemli değildir; öğrencilerin gözünde yeni bir soruya kapı açması yeterlidir.

Hangi derslerin kitapları kullanılabilir?

• Türkçe: Okuma metinleri, şiirler, fabllar. En zengin kaynaktır.
• Hayat bilgisi: Günlük hayat durumları ve görseller.
• Sosyal bilgiler: Örnek olaylar, tarihî anlatılar, haritalar.
• Fen bilimleri: Bilim insanlarının hikâyeleri, deney sonuçları, doğa görselleri.
• İngilizce: Kısa okuma metinleri ve diyaloglar.

Her dersin kitabında en az birkaç güçlü uyaran bulmak mümkündür. Dönem başında kitabı bu gözle bir kez taramak ve uygun metinleri işaretlemek, yıl boyunca uyaran arama yükünü ortadan kaldırır.

Sık sorulan sorular

Ders kitabındaki metni kısaltmak ya da değiştirmek doğru mu?

Metni tartışma amacıyla kısaltmak ya da sonunu sona bırakmak, öğretim tasarımının olağan bir parçasıdır. Metnin anlamını çarpıtacak değişikliklerden kaçının ve öğrencilere hangi bölümü okuduğunuzu açıkça söyleyin.

Öğrenciler metni daha önce okuduysa uyaran işe yarar mı?

Evet, hatta ikinci okuma farklı bir amaçla yapıldığı için daha derin bir anlama sağlayabilir. Öğrencilere "Bu kez metni bir soru bulmak için okuyacağız" demek, okuma amacını değiştirir.

Ders kitabında uygun metin bulamazsam ne yapmalıyım?

Kitaptaki görsellere, etkinlik sorularına ve ünite kapak sayfalarına bakın. Bunlar çoğu zaman metinlerden daha açık uçludur. Yine de bulamazsanız okul kütüphanesindeki resimli kitaplar ve kısa hikâyeler iyi bir alternatiftir.

Sonuç

Ders kitabındaki metinler, altı basit adımla güçlü P4C uyaranlarına dönüşebilir: seçmek, kısaltmak, ders cümlesini sona bırakmak, açık bir uç eklemek, sunuş biçimine karar vermek ve kavramları önceden listelemek. Bu yöntem, ek materyal aramadan her derste P4C yapmayı mümkün kılar. Uyaran seçme ve dönüştürme becerilerinizi uygulamalı olarak geliştirmek isterseniz P4C eğitmen eğitimi programımıza göz atabilirsiniz.