Felsefi Soru Nasıl Ayırt Edilir? Soru Türleri Tablosu ve Testler

Kısa cevap: Felsefi soru; bir kitaba, deneye ya da tek bir kişinin tercihine bakarak cevaplanamayan, tartışmaya açık, genellikle bir kavramın anlamını sorgulayan sorudur. Ayırt etmek için üç test kullanabilirsiniz: Cevap bir yerden bakılarak bulunabiliyor mu? Makul insanlar bu konuda farklı düşünebilir mi? Soru bir kavramın ne olduğunu sorguluyor mu? İlk teste "hayır", diğer ikisine "evet" diyorsanız elinizde felsefi bir soru vardır.

Bir P4C oturumunda uyaran sunulduktan sonra çocuklar sorular üretir. Bu soruların hepsi değerlidir ama hepsi bir soruşturmayı taşıyamaz. "Kitaptaki kedinin adı neydi?" sorusu beş saniyede kapanır; "Bir kedinin adı olması onu bizim yapar mı?" sorusu ise bütün bir dersi doldurabilir. Felsefi sorunun ne olduğunu genel hatlarıyla felsefi soru nedir yazımızda anlattık. Bu yazı ise pratik bir araç sunuyor: Elinizdeki soruları hızla ayırt etmenize yarayan bir tablo ve basit testler.

Hangi soru türleri vardır?

Çocukların çemberde ürettiği sorular genellikle dört gruba ayrılır:

Soru türü	Nasıl cevaplanır?	Örnek	Soruşturma için uygun mu?
Bilgi (olgu) sorusu	Metne ya da bir kaynağa bakarak	"Keloğlan kaç kardeşti?"	Hayır, hızla kapanır
Deneysel/bilimsel soru	Gözlem, ölçüm ya da deneyle	"Kediler karanlıkta görebilir mi?"	Genellikle hayır
Kişisel tercih sorusu	Kişinin kendi zevkine göre	"En sevdiğin renk hangisi?"	Hayır, tartışma çıkmaz
Felsefi soru	Gerekçeli tartışmayla, kesin cevap olmadan	"Bir şeyi sevmek için onu tanımak gerekir mi?"	Evet

Bu dört türün sınırları her zaman keskin değildir. Bazı sorular iki grup arasında durur; bu durumda aşağıdaki testler işinize yarar.

Felsefi soruyu ayırt etmek için hangi testler kullanılır?

Birinci test: Bakarak cevaplanabiliyor mu?

Soruyu okuyunca kendinize sorun: "Bunun cevabını bir kitaptan, internetten ya da bir uzmandan öğrenebilir miyim?" Cevap evetse soru felsefi değildir. "Dünya'nın kaç uydusu var?" sorusu bu testten geçemez.

İkinci test: Makul insanlar farklı düşünebilir mi?

Aynı bilgilere sahip iki düşünceli insan bu soruda farklı sonuçlara varabilir mi? "Hayvanat bahçeleri kapatılmalı mı?" sorusunda varabilir; "Aslanlar et yer mi?" sorusunda varamaz.

Üçüncü test: Bir kavramı sorguluyor mu?

Felsefi sorular çoğu zaman gerçek, adalet, dostluk, zaman, düşünce, güzellik, doğru gibi büyük kavramların içinde gezinir. "Rüyada gördüğümüz şeyler gerçek midir?" sorusu "gerçek" kavramını sorgular.

Bir soru üç testten de geçiyorsa soruşturma için güçlü bir adaydır.

Felsefi soruların ortak özellikleri nelerdir?

Testlerin ötesinde, iyi felsefi sorularda sık görülen birkaç işaret vardır:

• Genellik: Tek bir olaya değil, bir türe yönelir. "Ali neden yalan söyledi?" yerine "İnsanlar neden yalan söyler?"
• Tartışmalılık: Herkesin hemen aynı cevabı vermediği bir sorudur.
• Kavramsal derinlik: İçinde en az bir tartışılabilir kavram vardır.
• Merak uyandırma: Sınıfta bir "Hmm" duygusu yaratır.
• Çocuğun dünyasına yakınlık: Soyut ama çocuğun deneyimine bağlanabilir.

Felsefi olmayan bir soru nasıl felsefi hâle getirilir?

Çocukların sorularını reddetmek yerine dönüştürmek, hem soruyu soranı değerli hissettirir hem de soruşturmaya kapı açar. Aşağıda birkaç örnek dönüşüm görebilirsiniz:

Çocuğun sorusu	Tür	Felsefi dönüşüm
"Kurt kırmızı başlıklı kızı neden yedi?"	Bilgi (hikâyeye dair)	"Aç olan birinin başkasına zarar vermesi haklı olabilir mi?"
"Robotlar konuşabilir mi?"	Deneysel	"Konuşabilen bir robot düşünüyor mu demektir?"
"En güzel hayvan hangisi?"	Kişisel tercih	"Bir şeyin güzel olduğuna kim karar verir?"
"Nasreddin Hoca kazanı neden geri verdi?"	Bilgi	"Birini kandırana biz de kandırarak karşılık verebilir miyiz?"

Dönüşümü öğretmen yapmak zorunda değildir. Sınıfa "Bu soruyu herkesin farklı cevap verebileceği bir soruya nasıl çevirebiliriz?" diye sorarak çocukları da sürece katabilirsiniz.

Soruları sınıfla birlikte nasıl ayırırsınız?

Soru ayırt etme becerisi, öğretmenin tek başına yaptığı bir iş olarak kalmamalı. Çocuklar zamanla kendi sorularını sınıflandırmayı öğrenebilir. Şu adımlar yardımcı olur:

1. Soruları tahtaya ya da kâğıtlara yazın.
2. Her soru için sınıfa sorun: "Bunun cevabını bir kitapta bulabilir miyiz?"
3. Bulunabilenleri bir kenara "Araştırma soruları" başlığıyla ayırın; onları küçümsemeyin.
4. Kalan sorular için sorun: "Bu soruya herkes aynı cevabı verir mi?"
5. Farklı cevap çıkabilecek soruları oylamaya sunun.

İkinci sınıfta kısa bir örnek:

• Öğretmen: "Ayılar kış uykusuna neden yatar?" sorusunun cevabını bir kitapta bulabilir miyiz?
• Ali: Evet, hayvan ansiklopedisinde yazar.
• Öğretmen: Peki "Uyurken hâlâ biz miyiz?" sorusu?
• Elif: Onu kitapta bulamayız bence. Herkes başka bir şey söyler.

Bu kısa konuşma bile çocukların iki soru türü arasındaki farkı sezmeye başladığını gösterir.

En sık yapılan ayırt etme hataları nelerdir?

• "Neden" ile başlayan her soruyu felsefi sanmak. "Gökyüzü neden mavi?" bilimsel bir sorudur.
• Soyut görünen her soruyu seçmek. "Evren sonsuz mu?" felsefi olabilir ama çocukların deneyimine bağlanmazsa soruşturma havada kalır.
• Kişisel soruları doğrudan reddetmek. "En sevdiğin arkadaş kim?" sorusu "İyi bir arkadaşı ne yapar?" sorusuna dönüşebilir.
• Felsefi olmayan soruyu soranı mahcup etmek. Her soru bir merakın izidir; sınıflandırma bir yargı değil, bir yol haritasıdır.

Soru seçerken hangi pratik ölçütler de önemlidir?

Bir sorunun felsefi olması, o gün o sınıf için en iyi seçim olduğu anlamına gelmez. Oylamaya sunmadan önce şu pratik ölçütleri de gözden geçirebilirsiniz:

• Süreye uygunluk: 40 dakikalık bir ders saatinde çok geniş bir soru ("Hayatın anlamı nedir?") dağılabilir. Daha odaklı bir biçim ("Mutlu olmak için bir amaca ihtiyacımız var mı?") daha verimli olabilir.
• Sınıfın hazırlığı: Hassas konulara dokunan sorular (ölüm, aile içi sorunlar gibi) için sınıfın güven düzeyini ve çocukların yaşantılarını gözetin. Gerekirse soruyu daha genel bir çerçeveye taşıyın.
• Uyaranla bağ: Soru, uyarana ne kadar bağlıysa çocuklar o kadar kolay örnek bulur.
• Merak düzeyi: Soruyu okuduğunuzda sınıfta bir kıpırdanma oluyorsa bu iyi bir işarettir.

Bu ölçütler, soru seçimini tamamen öğretmene bırakmak için değil, oylamaya hangi soruların gireceğini düşünmek için kullanılmalıdır. Son kararın çocukların oyuyla verilmesi, sorunun onların sorusu olarak kalmasını sağlar.

Sınıf duvarı için basit bir soru panosu nasıl hazırlanır?

Soru türlerini kalıcı hâle getirmenin kolay yollarından biri sınıf duvarına bir soru panosu asmaktır. Panoyu dört sütuna bölün: "Kitaba bakarak bulabiliriz", "Deneyerek bulabiliriz", "Herkesin zevkine göre değişir" ve "Birlikte düşünmemiz gerekir". Her oturumdan sonra öğrencilerin ürettiği soruları ilgili sütuna yapıştırın. Birkaç hafta içinde çocuklar yeni bir soru yazarken kendiliğinden "Bu hangi sütuna gider?" diye düşünmeye başlar. Dördüncü sütundaki sorular da gelecekteki oturumlar için hazır bir havuz oluşturur.

Panoya soru yapıştırırken soranın adını da eklemeyi unutmayın. Sorunun sahibinin görünür olması, çocuklara sorularının ciddiye alındığını gösterir ve bir sonraki oturumda daha cesur sorular yazmalarını kolaylaştırır.

Sık sorulan sorular

"Neden" ile başlayan sorular felsefi midir?

Her zaman değil. "Neden" bilimsel, tarihsel ya da kişisel bir sorunun başında da olabilir. Belirleyici olan, cevabın bir kaynağa bakılarak bulunup bulunamayacağıdır.

Felsefi olmayan sorular çöpe mi atılmalı?

Hayır. Bilgi sorularını bir "araştırma köşesine" yazabilir, deneysel soruları fen dersine taşıyabilirsiniz. Böylece hiçbir soru değersizleşmez.

Okul öncesi çocuklar felsefi soru üretebilir mi?

Evet, çoğu zaman farkında olmadan üretirler. "Rüyalar nereye gider?" ya da "Oyuncak ayım acıkır mı?" gibi sorular felsefi potansiyel taşır. Öğretmenin işi bu soruları fark edip çembere taşımaktır.

Bir soru hem bilimsel hem felsefi olabilir mi?

Olabilir. "Hayvanlar düşünür mü?" sorusunun bilimsel bir yanı da, "düşünmek nedir" diye soran felsefi bir yanı da vardır. Çemberde felsefi yanına odaklanabilirsiniz.

Felsefi soruyu ayırt etmek, iyi bir soruşturmanın ilk adımıdır. Üç basit test ve biraz pratikle hem siz hem öğrencileriniz soruları hızla sınıflandırmayı öğrenirsiniz. Seçilen sorunun derinleşip derinleşmediğini anlamak için sohbet ile felsefi soruşturma arasındaki farkı anlattığımız yazıya, uygulamalı eğitim için eğitim programlarımıza göz atabilirsiniz.