Kimse Görmüyorsa Kurala Uymalı mıyız? Sınıf Kuralları Çemberi
Kimse görmüyorsa kurala uymak gerekir mi? Kuralsız bir oyunla başlayan, kuralların amacı ve adaleti üzerine çocuklarla kullanıma hazır bir P4C oturum planı.
Kısa cevap: Kurallar üzerine bir P4C çemberinde çocuklar kuralların neden var olduğunu, kimin koyduğunu ve ne zaman çiğnenebileceğini araştırır. Kurallarını çocukların kendilerinin koyduğu kısa bir oyun ya da "kırmızı ışıkta boş yol" ikilemi iyi uyarandır. Plan akış tablosu, 12 örnek soru ve yaş uyarlamaları içerir.
Okul, çocukların hayatında kuralların en yoğun olduğu yerdir: zil, sıra, ödev, koridorda yürümek. Çocuklar kurallara çoğu zaman ya uyar ya da karşı çıkar; kuralın kendisi üzerine düşünme fırsatı ise nadiren bulur. Bu plan, dönem başında sınıf kurallarını belirlemeden önce ya da kurallarla ilgili bir gerginliğin ardından kullanılabilecek biçimde hazırlandı.
Kuralsız oyunu güvenle nasıl oynatırsınız?
Kuralsız top oyunu bu oturumun en canlı ama en riskli kısmıdır. Yumuşak bir top seçin, oyunu en fazla iki dakikayla sınırlayın ve önceden bir durdurma işareti belirleyin (bir el çırpması ya da zil sesi). Oyunu bahçede ya da sıraların kenara çekildiği bir alanda oynatın.
Plan 1–5. sınıflar için 50 dakikadır ve dönem başında, sınıf kuralları yazılmadan önce yapıldığında en işlevsel hâline ulaşır. Mevcut sınıf kurallarınızın bir listesini yanınızda bulundurun.
Kuralsız oyundan soruşturmaya nasıl geçilir?
| Dakika | Siz | Çocuklar |
|---|---|---|
| 0–3 | Topu verir, hiçbir kural söylemezsiniz. | Oynar, bir süre sonra kural önermeye başlar. |
| 3–8 | Oyunu durdurup çembere çağırırsınız. | Ne olduğunu anlatır: kim ne önerdi, kim itiraz etti? |
| 8–12 | Kırmızı ışık ikilemini okursunuz. | Babanın beklemesi üzerine ilk tepkilerini verir. |
| 12–22 | Soru şeritlerini dağıtır, oylamayı yönetirsiniz. | İkili gruplarla soru yazar ve oylar. |
| 22–45 | "İyi kural" ölçütlerini tahtaya yazarsınız. | Kuralların amacını ve adaletini tartışır. |
| 45–50 | Bir sınıf kuralını okursunuz. | Kuralı yeni ölçütlerle değerlendirir. |
Oyunda ilk kuralı kimin önerdiğini ve nasıl kabul edildiğini not etmek, soruşturmada "kuralı kim koymalı?" sorusuna gerçek bir örnek sağlar.
Hangi uyaranla başlayabilirsiniz?
Bu konunun en güçlü uyaranı, ısınmadaki kuralsız oyundur. Birkaç dakika içinde çocuklar ya kendi kurallarını koymaya başlar ya da oyun dağılır. Her iki durum da konuşmaya değerdir: "Kural yokken ne oldu? Kim ilk kuralı önerdi? Herkes kabul etti mi?"
Ardından kendi yazacağınız kısa bir ikilemi okuyun:
Gece yarısı, Ali ile babası arabayla eve dönüyor. Kırmızı ışıkta duruyorlar. Etrafta ne bir araba ne bir yaya var; yol bomboş. Ali "Baba, kimse yok, geçelim" diyor. Babası ışığın yeşil yanmasını bekliyor.
İkilem, kuralın amacı ile kuralın kendisi arasındaki farkı gündelik bir örnekle açar. Çocuklar bu durumu çoğu zaman bizzat yaşamıştır ve güçlü fikirleri vardır.
Çocuklar kurallar hakkında hangi soruları sorabilir?
Kuralsız oyun ve kırmızı ışık ikileminden sonra beklenebilecek sorulara örnekler:
- Kural olmasaydı oyun oynayabilir miydik?
- Kimse görmüyorsa kurala uymak gerekir mi?
- Kuralları kim koymalı?
- Bir kural yanlışsa ona yine de uymalı mıyız?
- Kurallar bizi korur mu, sınırlar mı?
- Çocuklar kural koyabilir mi?
- Kuralı çiğnemek her zaman kötü müdür?
- Aynı kural herkes için mi geçerli?
- Yazılı olmayan kurallar da kural mıdır?
- Bir kuralı değiştirmek istersek ne yapmalıyız?
- Ceza olmasaydı kurallara uyar mıydık?
- Evdeki kurallar ile okuldaki kurallar neden farklı?
Kurallar konusunda çocuklar "Koridorda koşmak neden yasak?" gibi bilgi soruları da yazar. Bunları "Bir kural gerekçesi söylenmeden konabilir mi?" gibi felsefi sorulara dönüştürmek için felsefi soru nedir yazımız yardımcı olur.
Tartışmayı nasıl derinleştirirsiniz?
Kurallar tartışmasında çocuklar sık sık "Kural kuraldır" ya da "Ceza alırız" noktasına döner. Bunu aşmak için:
- Bu kural ne için konmuş olabilir? Amacı ne?
- Amaç gerçekleşmiyorsa kural hâlâ gerekli mi?
- Ceza olmasaydı yine de uyar mıydık? Neden?
- Bu kuralı kim, nasıl değiştirebilir?
- Senin önerdiğin kural herkes için adil olur mu?
- Kuralsız oyunda kimin önerisi kabul edildi, neden?
Örnek bir çember anı
Ömer: Boş yolda geçmek sorun değil, kimseye zarar vermiyor.
Elif: Ama bir kere geçersen hep geçersin.
Ömer: Hayır, sadece boşken.
Kolaylaştırıcı: Elif bir alışkanlıktan söz ediyor. Kurallar sadece o anı mı korur, yoksa alışkanlığımızı da mı?
Defne: Babası Ali'ye örnek oluyor. Geçseydi Ali de geçerdi.
Kolaylaştırıcı: Defne başka birinin bizi izlediğini söylüyor. Biri görmese de fark eder mi?
Tartışma, kuralın amacından karakter ve örnek olma kavramlarına kaydı. Kolaylaştırıcı her yeni ölçütü adlandırarak çocukların neyi tartıştığını görmelerini sağladı.
Adil kural ile adil olmayan kural nasıl ayırt edilir?
Tartışmanın bir noktasında çocuklar mutlaka sevmedikleri bir kuraldan söz eder: "Teneffüste topla oynamak yasak" gibi. Bu anı kaçırmayın ama şikâyete dönüşmesine de izin vermeyin. Soruyu genelleştirin: "Bir kuralın adil olup olmadığını nasıl anlarız?"
Çocukların önerdiği ölçütleri tahtaya yazın. Genellikle şunlar gelir: herkese eşit uygulanması, bir nedeninin olması, kimseye zarar vermemesi, birlikte karar verilmesi. Sonra bu ölçütleri bir sınıf kuralıyla sınayın.
Bu çalışma, sınıf kurallarını çocuklarla birlikte yeniden düzenlemek için sağlam bir zemin hazırlar. Sınıf yönetimiyle P4C'yi birleştirmek isteyen öğretmenler için çok işlevsel bir oturumdur.
Yazılı olmayan kurallar nasıl tartışılır?
Kurallar tartışması genellikle yazılı kurallar etrafında döner: okul kuralları, trafik kuralları, oyun kuralları. Oysa çocukların hayatını en çok etkileyen kurallardan bazıları hiçbir yerde yazılı değildir: sırada birinin önüne geçmemek, konuşan kişinin sözünü kesmemek, bir oyunda yeni geleni dışarıda bırakmamak.
İkinci bir oturumda çocuklardan sınıfın yazılı olmayan kurallarını listelemelerini isteyin. Liste genellikle şaşırtıcı derecede uzun olur. Ardından sorun: "Bu kuralları kim koydu? Hiçbir yerde yazmıyorsa neden uyuyoruz?" Bu soru, kuralların yalnızca otoriteden değil, birlikte yaşamanın gerekliliklerinden de doğabileceğini düşündürür.
Bazı yazılı olmayan kurallar çocuklara adil gelmeyebilir: "En iyi futbol oynayanlar takımları seçer" gibi. Bu kurallar üzerinde durmak, sınıf içindeki görünmez hiyerarşileri nazikçe görünür kılar. Tartışmayı kişilere değil kuralın kendisine odaklayarak yürütün ve istenirse bir kuralın değiştirilmesi için sınıfça bir öneri geliştirin.
Yaşa göre nasıl uyarlanır?
| Yaş grubu | Uyaran | Soru ve tartışma | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| 4–6 yaş | Kuralsız oyun ve ardından birlikte kural koyma | "Oyun neden bozuldu?" gibi somut sorular | Oyunu kısa tutun, çatışmayı büyütmeyin |
| 7–11 yaş | Kuralsız oyun ve kırmızı ışık ikilemi | Kuralın amacı, adil kural ölçütleri | Sınıf kurallarını şikâyete çevirmeyin |
| 12–14 yaş | Haksız görülen bir kurala karşı çıkan bir karakter hikâyesi | Kurala uymak, itiraz etmek, değiştirmek | Okul yönetimi eleştirisine kaymasını yönetin |
Ortaokulda kurallar tartışması okul kurallarına yönelik eleştiriye dönüşebilir. Bu eleştiriler dinlenmeye değerdir; ancak çemberin amacı kuralın doğasını düşünmektir. Somut bir öneri çıkarsa bunu ayrıca sınıf başkanlığı ya da okul meclisi yoluyla iletmeyi önerebilirsiniz.
Oturumu nasıl kapatır ve sonrasında sürdürürsünüz?
Oturum sonunda çocukların önerdiği "iyi kural" ölçütlerini bir afişe dönüştürüp sınıfa asabilirsiniz. Bir sonraki hafta mevcut sınıf kurallarını bu ölçütlerle birlikte gözden geçirmek, çemberin sonucunu somut bir karara bağlar. Sınıfta bu tür bir kültürün nasıl oluştuğunu sınıfta soruşturma kültürü kurmak yazımızda anlattık.
Sık sorulan sorular
Kurallar çemberi sınıf yönetimini zorlaştırır mı?
Kısa vadede çocuklar bazı kuralları sorgulamaya başlayabilir. Uzun vadede ise gerekçesini bildikleri ve birlikte belirledikleri kurallara daha kolay uyarlar. Önemli olan sorgulamayı düzenli bir kanala yönlendirmektir.
Kuralsız oyun kaosa dönüşürse ne yapmalıyım?
Süreyi kısa tutun ve güvenlik için önceden bir durdurma işareti belirleyin. Kaosun kendisi de iyi bir uyarandır: "Neden böyle oldu?" sorusuyla çembere geçebilirsiniz.
Bu plan dönem başında kullanılabilir mi?
Evet, sınıf kurallarını belirlemeden önce yapıldığında çok işlevseldir. Çocuklar kurallara yalnızca uyan değil, onları düşünen kişiler olarak dönem başlar.
Çocuk "Bu kural saçma" derse ne yapmalıyım?
Bu cümleyi bir şikâyet değil, bir iddia olarak ele alın: "Bir kuralın saçma olduğunu nasıl anlarız?" Çocuk gerekçe verdikçe sınıf, kuralları değerlendirmek için kullanılabilecek ölçütler üretir; somut bir öneri çıkarsa bunu sınıf meclisine taşıyabilirsiniz.
Kurallar çemberi, çocukların kurallarla ilişkisini itaat ile itiraz arasından çıkarıp gerekçe üzerine kurar. Bu kültürü sınıf yönetimine yerleştirmek isterseniz P4C eğitmen eğitimi programımızı inceleyebilirsiniz. Aynı grupla bir sonraki hafta eşitlik ve hakkaniyet tartışması yapabilirsiniz.