Kolaylaştırıcı Soruları Bankası: 60 Çember Sorusu

Kısa cevap: Kolaylaştırıcı soruları, P4C çemberinde öğretmenin içerik vermeden çocukların düşünmesini derinleştirmek için sorduğu sorulardır. Başlıca işlevleri açıklama istemek, gerekçe istemek, örnek ve karşı örnek aramak, ayrım yapmak, varsayımları görünür kılmak, fikirleri birbirine bağlamak ve sonuçları tartmaktır. Aşağıda bu işlevlere göre gruplanmış 60 soru ve ne zaman kullanılacaklarına dair ipuçları bulacaksınız.

Soruşturmanın ortasında aklınıza yalnızca "Neden?" sorusu geliyorsa yalnız değilsiniz. Kolaylaştırıcılığın en zor yanı, anlık olarak doğru soruyu bulmaktır. Bu banka, oturum planınızın yanına koyabileceğiniz bir başvuru listesi olarak hazırlandı. Kolaylaştırıcının rolünü kuramsal olarak merak ediyorsanız kolaylaştırıcı kimdir yazısına bakabilirsiniz.

Kolaylaştırıcı sorusu ile öğretmen sorusu arasındaki fark nedir?

Sınıf içindeki çoğu soru cevabı bilinen sorulardır: "Türkiye'nin başkenti neresi?" Kolaylaştırıcı soruları ise cevabı öğretmenin de bilmediği ya da tek bir cevabı olmayan sorulardır. Amaç doğru cevabı bulmak değil, düşüncenin nasıl kurulduğunu görünür kılmaktır.

Özellik	Klasik öğretmen sorusu	Kolaylaştırıcı sorusu
Cevap	Öğretmen biliyor	Açık uçlu, tartışılabilir
Odak	İçerik	Düşünme süreci
Örnek	"Kahraman ne yaptı?"	"Kahramanın yaptığı cesaret miydi, neden?"
Sonrası	Doğru/yanlış geri bildirimi	Başka bir çocuğa yönlendirme

Açıklama istemek için hangi sorular sorulur?

Bir çocuğun ne demek istediğini netleştirmek, soruşturmanın ilk adımıdır.

Ne demek istediğini biraz daha açar mısın?
Bunu başka kelimelerle söyleyebilir misin?
"Adil" derken tam olarak neyi kastediyorsun?
Söylediğini doğru anladım mı: ... mı diyorsun?
Arkadaşlarından biri Kerem'in söylediğini kendi cümleleriyle anlatabilir mi?
Bu kelimeyi herkes aynı anlamda mı kullanıyor?
Bir resmini çizmen gerekse nasıl çizerdin?

Gerekçe istemek için hangi sorular sorulur?

Bunu neden düşünüyorsun?
Seni buna ne ikna etti?
Buna iyi bir sebep olur mu?
Başka bir sebep daha olabilir mi?
Bu sebep herkes için geçerli mi?
Bu gerekçe mi, yoksa bir his mi?
Hangi gerekçe daha güçlü, neden?

Örnek ve karşı örnek için hangi sorular sorulur?

Bir örnek verebilir misin?
Hayatından bir örnek aklına geliyor mu?
Bu fikre uymayan bir durum düşünebilir miyiz?
Her zaman böyle mi olur?
Bunun tam tersi olan bir örnek var mı?
Bu örnek gerçekten söylediğini gösteriyor mu?
Bu örnek istisna mı, yoksa kuralı mı değiştiriyor?

Karşı örnek sorusu, P4C'deki en güçlü sorulardan biridir. Bir 4. sınıfta "Yalan söylemek her zaman kötüdür" diyen Zeynep'e, "Sürpriz doğum günü partisini saklamak için yalan söylemek de kötü mü?" diye soran bir arkadaşı çıkınca tartışma bambaşka bir derinliğe iner.

Ayrım yapmak için hangi sorular sorulur?

... ile ... arasındaki fark nedir?
Bu ikisi aynı şey mi?
Bir şeyi ... yapan ne? (Örneğin: Bir oyunu oyun yapan ne?)
Hangi durumda buna ... deriz, hangi durumda demeyiz?
Bu bir çeşit ... mı, yoksa tamamen farklı bir şey mi?
Bu kelimenin birden fazla anlamı olabilir mi?
Kendine göre doğru ile herkes için doğru farklı mı?

Varsayımları görünür kılmak için hangi sorular sorulur?

Bunu söylerken neyi doğru kabul ediyoruz?
Bu fikir hangi düşünceye dayanıyor?
Ya bu varsayım yanlışsa?
Herkes bunu böyle kabul eder mi?
Bunu kanıtlayabilir miyiz, yoksa inanıyor muyuz?
Bu düşünceyi ilk kez nereden öğrendin?

Fikirleri birbirine bağlamak için hangi sorular sorulur?

Bu sorular soruşturmayı ikili konuşmalardan topluluk düşünmesine taşır.

Buna katılan var mı? Neden?
Buna katılmayan var mı? Neden?
Ali'nin söylediği Defne'nin fikriyle nasıl ilişkili?
Bu fikir az önceki fikre bir şey ekliyor mu, yoksa ona itiraz mı ediyor?
Kimin söylediği senin fikrini değiştirdi?
İki fikri birleştirebilir miyiz?
Şu ana kadar kaç farklı görüş duyduk?
Birbirine en çok benzeyen iki fikir hangisi?

Sonuçları tartmak için hangi sorular sorulur?

Herkes böyle yapsaydı ne olurdu?
Bu fikir doğruysa bundan ne çıkar?
Bunun iyi ve kötü sonuçları neler olabilir?
Bu kuralı bir sınıfta uygulasak nasıl olurdu?
Bu durumda kim etkilenir?
Uzun vadede de aynı mı düşünürdün?

Soruşturmayı toparlamak için hangi sorular sorulur?

Şu ana kadar nereye vardık?
Başladığımız soruya geri dönersek, şimdi ne söyleyebiliriz?
Hâlâ cevaplamadığımız ne var?
Bu sorudan yeni bir soru çıktı mı?
En zor kısım neydi?
Bu konuda fikri değişen oldu mu?

Süreci değerlendirmek için hangi sorular sorulur?

Bugün birbirimizi iyi dinledik mi?
Bugün kim bir fikri geliştirdi?
Bir sonraki çemberde neyi daha iyi yapabiliriz?
Konuşmayan arkadaşlarımıza nasıl yer açabiliriz?
Bugün en çok hangi düşünme hareketini kullandık: gerekçe mi, örnek mi, ayrım mı?
Bugünkü soruşturmayı bir kelimeyle anlatsan?

Değerlendirme soruları için ayrıntılı etkinlikler oturum kapanışı yazımızda yer alıyor.

Sorular bir soruşturmada birlikte nasıl kullanılır?

Aşağıdaki kısa örnekte, bir 4. sınıfta "Arkadaşının sırrını başkasına söylemek her zaman yanlış mı?" sorusu tartışılıyor. Parantez içindeki numaralar yukarıdaki listeye karşılık geliyor.

Kerem: Bence sır söylemek yanlış, çünkü güven biter. Öğretmen: Güven bitmesi ne demek, biraz açar mısın? (1) Kerem: Yani arkadaşın sana bir daha bir şey anlatmaz. Öğretmen: Bu kurala uymayan bir durum düşünebilir miyiz? (17) Defne: Mesela arkadaşın biri ona zarar veriyor diye söylerse, öğretmene söylemek lazım. Öğretmen: Kerem, Defne'nin örneği senin fikrini değiştiriyor mu, yoksa bir istisna mı? (21) Kerem: İstisna. Ama o zaman sır değil, yardım istemek oluyor. Öğretmen: Sır tutmak ile yardım istemek arasındaki fark ne olabilir? (22)

Dört soruda çember, basit bir kuraldan bir kavram ayrımına ulaştı. Öğretmen hiçbir görüş bildirmedi; yalnızca düşüncenin bir sonraki adımına kapı açtı. Kerem'in son cevabı, bir çocuğun kendi fikrini gerekçeyle revize etmesinin güzel bir örneğidir.

Bu örnekte dikkat edilecek bir nokta daha var: Öğretmen her cevaptan sonra aynı çocuğa değil, bazen başka birine döndü. Soruları çembere dağıtmak, konuşmanın öğretmen ile bir öğrenci arasında sıkışmasını önler.

Bu soruları kullanırken nelere dikkat etmeli?

Bir seferde tek soru sorun. Art arda üç soru, çocuğu hangisine cevap vereceğini düşünmeye iter.
Sorudan sonra bekleyin. Beş saniyelik sessizlik, cevabın niteliğini değiştirir.
Soruyu başka bir çocuğa yönlendirin. Her cevabı sizin almanız yerine "Buna ne dersin, Ömer?" demek çemberi canlandırır.
Sorgulamaya dönüştürmeyin. Aynı çocuğa üst üste "Neden?" sormak baskı yaratır. Ses tonunuz merak içermeli.
Listeyi ezberlemeyin, işlevleri hatırlayın. Açıklama, gerekçe, örnek, ayrım, varsayım, bağlantı, sonuç: Bu yedi işlev aklınızdaysa soru kendiliğinden gelir.

Sık sorulan sorular

Kolaylaştırıcı soruları küçük yaşlarda işe yarar mı?

Evet, ama sadeleştirilmiş haliyle. 4–6 yaşta "Neden öyle düşündün?", "Başka ne olabilir?" ve "Sen de böyle mi düşünüyorsun?" gibi kısa sorular yeterlidir.

Her oturumda kaç farklı soru kullanmalıyım?

Sayının önemi yok. Bir oturumda sadece gerekçe ve karşı örnek sorularına odaklanmak bile verimli bir soruşturma çıkarabilir. Zamanla repertuvarınız kendiliğinden genişler.

Soruları kartlara yazıp çocuklara vermek iyi bir fikir mi?

Ortaokul ve lisede evet. Bazı soruları kartlara yazıp çocukların birbirine sormasını teşvik etmek, kolaylaştırıcılığı çembere yayar ve öğretmen merkezli konuşmayı azaltır.

Bir soru sorduğumda kimse cevap vermezse ne yapmalıyım?

Önce bekleyin; sessizlik çoğu zaman düşünme anlamına gelir. Beş on saniye sonra hâlâ yanıt yoksa soruyu sadeleştirin ya da somut bir örnekle yeniden sorun: "Mesela teneffüste biri sıraya kaynak yapsa, bu adil olur mu?" Gerekirse iki dakikalık bir ikili konuşma verip sonra çembere dönün.

Sonuç

Kolaylaştırıcı soruları bir ezber listesi değil, düşünmeyi görünür kılan araçlardır. Bu 60 soruyu işlevlerine göre tanıdığınızda, soruşturmanın her anında elinizde bir seçenek olur. Bu soruları süpervizyon eşliğinde gerçek çemberlerde denemek isteyenler için P4C eğitmen eğitimi sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Kolaylaştırıcı Soruları Bankası: Çemberde Kullanılacak 60 Soru