Resimli kitaptan P4C uyaranı nasıl hazırlanır? Adım adım okuma planı

Kısa cevap: Resimli bir kitabı P4C uyaranına dönüştürmek için önce kitabı kendiniz iki kez okuyup içindeki "tartışılabilir" anları işaretlersiniz, sonra okuma sırasında nerede duracağınıza, hangi sayfayı uzun göstereceğinize ve hangi kısmı hiç yorumlamayacağınıza karar verirsiniz. Okuma sonunda ders çıkarmaz, çocukların merak ettiği soruları toplarsınız. Kitabın kendisi değil, hazırlığınız çemberin kalitesini belirler.

Resimli kitaplar P4C'de en sık kullanılan uyaranlardandır; çünkü hem görsel hem sözel bir dünya sunarlar ve çoğu, okuyana tek bir doğru cevap dayatmaz. Ancak aynı kitap, bir öğretmenin elinde güzel bir okuma saatine, bir başkasının elinde ise canlı bir sorgulamaya dönüşebilir. Bu yazı, kitabı sınıfa taşımadan önce yapılacak hazırlığı adım adım anlatıyor. Uyaran seçiminin genel ilkeleri için iyi bir uyaran nasıl olur yazımıza bakabilirsiniz; burada doğrudan uygulamaya odaklanıyoruz.

Resimli kitap neden iyi bir uyarandır?

Resimli kitabın gücü, metin ile resim arasındaki boşluktadır. Metin bir şey söylerken resim başka bir şey gösterebilir; çocuk bu boşluğu kendi düşüncesiyle doldurur. Bu boşluk, "Burada gerçekte ne oluyor?" sorusunu doğal biçimde doğurur.

İkinci güçlü yanı kısalıktır. On dakikada okunan bir kitap, oturumun kalan kısmını sorgulamaya bırakır. Uzun bir hikâye ise çoğu zaman çocukları olay örgüsünü hatırlamakla meşgul eder.

Üçüncüsü, iyi resimli kitaplar yetişkinleri de düşündürür. Kitabı okurken siz de "Bu konuda ben ne düşünüyorum?" diye soruyorsanız, doğru yoldasınız demektir.

Hangi kitap uyarana dönüşmeye uygundur?

Her güzel kitap iyi bir uyaran değildir. Mesajını son sayfada açıkça söyleyen, "Demek ki paylaşmak güzeldir" diye biten kitaplar tartışmayı kapatır. Aradığınız şey, kapanmamış bir soru bırakan kitaptır.

Örnek olarak sıkça kullanılan bazı gerçek eserler:

• Cömert Ağaç (Shel Silverstein): Bir ağacın bir çocuğa hayatı boyunca her şeyini vermesini anlatır. Verme, sevgi ve sınır üzerine çocuklar ve yetişkinler çok farklı yorumlar üretir.
• Frederick (Leo Lionni): Diğer fareler kış için yiyecek toplarken renkleri ve sözcükleri toplayan bir fareyi anlatır. "Çalışmak nedir, her iş aynı değerde midir?" sorusuna kapı açar.
• Eksik Parça (Shel Silverstein): Eksik parçasını arayan bir dairenin yolculuğunu anlatır. Tamamlanmak, mutluluk ve istemek üzerine düşündürür.

Bu kitapları seçmeniz şart değildir; örnekler yalnızca aradığınız niteliği göstermek için.

Kitabı sınıfa götürmeden önce ne yapmalısınız?

Hazırlık, oturumun yarısıdır. Aşağıdaki sırayı izleyebilirsiniz:

1. Birinci okuma: okur gibi okuyun. Kitabı sadece keyif için okuyun ve ilk hissettiğiniz şeyi not edin. Şaşırdınız mı, rahatsız mı oldunuz, gülümsediniz mi?
2. İkinci okuma: kavramları avlayın. Kitapta geçen ya da sezilen kavramları listeleyin: dostluk, adalet, sahip olmak, değişmek, gerçek, korku.
3. Tartışılabilir anları işaretleyin. Bir karakterin kararının "doğru mu yanlış mı" diye net olmadığı sayfaları yapışkan notla işaretleyin.
4. Resim-metin çelişkilerini bulun. Metnin söylemediği ama resmin gösterdiği ayrıntılar, çocukların ilk fark ettiği şeyler olur.
5. Kavram haritası çıkarın. Kendi olası sorularınızı yazın ama bunları çembere taşımayın; yalnızca derinleştirme için cebinizde dursun.

Okuma sırasında nerede durmalısınız?

Duraklama, resimli kitap uyaranının en çok tartışılan kısmıdır. İki yaklaşım vardır ve ikisinin de yeri vardır.

Okuma biçimi	Nasıl yapılır?	Ne zaman uygun?	Dikkat edilecek nokta
Kesintisiz okuma	Kitap baştan sona durmadan okunur	Kısa kitaplar, bütünlüğü önemli hikâyeler	Çocuklar resimleri görebilmeli
Tek duraklı okuma	Kritik bir anda durulur, "Sence ne olacak?" sorulmaz; sadece sessizce resim gösterilir	Gerilim anı olan kitaplar	Durak tahmin oyununa dönmemeli
İki aşamalı okuma	Kitabın yarısı okunur, sorular toplanır, sonra kalan kısım okunur	Sonu şaşırtıcı kitaplar	Oturum süresi uzar
Yalnızca resim	Önce metin okunmadan resimler gösterilir, sonra metin okunur	4–6 yaş, görsel yönü güçlü kitaplar	Yorumlar metne "düzeltilmemeli"

Duraklarken yorum yapmamaya özen gösterin. "Bakın ne kadar üzgün" demek yerine sayfayı biraz daha uzun tutmak, çocuğun kendi gözlemine alan açar.

Kitabı nasıl okumalısınız?

Okuma sesi, çocukların nasıl düşüneceğini etkiler. Karakterleri abartılı seslerle canlandırmak eğlencelidir ama bazen yargı taşır: "kötü" karakteri kaba bir sesle okursanız, çember başlamadan hüküm verilmiş olur.

Bazı pratik öneriler:

• Kitabı çocuklara dönük tutun; siz metni yandan okuyun.
• Kalabalık sınıflarda sayfaları belgeye aktarıp projeksiyonla göstermek görünürlüğü artırır; ancak bu konuda telif kurallarını gözetin (bkz. sınıfta görsel ve video kullanırken telif).
• Okuma öncesinde "Kitabı dinlerken aklınıza takılan, merak ettiğiniz şeyleri aklınızda tutun" demek, soru üretimini hazırlar.
• Okuma bittiğinde birkaç saniye sessizlik bırakın. Hemen konuşmaya geçmek, düşünceyi keser.

Okumadan soru üretimine nasıl geçilir?

Kitap bittiğinde öğretmenin en büyük tuzağı "Bu kitaptan ne öğrendik?" diye sormaktır. Bu soru, çocuklara doğru cevabı bulmaları gerektiğini söyler. Onun yerine şu geçişleri deneyebilirsiniz:

• "Bu kitapta sizi şaşırtan bir şey oldu mu?"
• "Kitabı okurken aklınıza gelen bir soru var mı?"
• "Hangi sayfaya geri dönmek isterdiniz?"

Ardından çocuklar ikili ya da küçük gruplar hâlinde birer soru yazar. Okuma yazma bilmeyen gruplarda soruları siz tahtaya yazarsınız.

Örnek: Cömert Ağaç sonrası ortaya çıkan sorular

Bir ilkokul üçüncü sınıfında böyle bir kitaptan sonra şu tür sorular gelebilir:

• Elif: "Ağaç her şeyini verdi, bu iyi bir şey mi?"
• Kerem: "Çocuk hiç teşekkür etmedi mi?"
• Defne: "Ağaç gerçekten mutlu muydu, yoksa öyle mi söyledi?"
• Ömer: "Birini sevmek için ona her şeyi vermek mi gerekir?"

Görüldüğü gibi sorular kitabın içinden başlayıp kitabın dışına, hayata taşar. Oylama yapıldığında genellikle en genel soru, yani "sevmek için her şeyi vermek gerekir mi?" türü sorular seçilir. Soruların nasıl olgunlaştırılacağını felsefi soru nedir yazısında ayrıntılı ele aldık.

Aynı kitabı birden fazla kez kullanabilir misiniz?

Evet. İyi bir resimli kitap farklı yaşlarda farklı sorular doğurur. Hatta aynı sınıfla dönem sonunda tekrar okumak, çocukların düşüncelerinin nasıl değiştiğini görmenin güzel bir yoludur.

Ancak her oturumda kitabın farklı bir yüzüne ışık tutmak iyi olur. İlk seferde karakterin kararını konuşurken, ikinci seferde resimlerde hiç konuşulmamış bir ayrıntıya dikkat çekebilirsiniz.

Kalabalık bir sınıfta kitap nasıl paylaşılır?

Türkiye'de pek çok sınıf otuzun üzerinde öğrenciyle çalışıyor. Böyle bir sınıfta arka sıradaki çocuk resmi göremiyorsa, uyaranın yarısını kaçırıyor demektir. Birkaç çözüm deneyebilirsiniz:

• Çemberi iki halkaya bölün. Öndeki halka yere, arkadaki halka sandalyelere otursun; böylece herkes kitabın yüksekliğini görür.
• Kitabı iki kez gösterin. Metni okuduktan sonra sayfayı yavaşça çemberin iki yanına çevirin.
• Kilit sayfayı büyütün. Tartışmanın döneceği tek bir sayfayı tahtaya çizmek ya da kendi sözcüklerinizle betimlemek de işe yarar.
• Kütüphaneden ikinci kopya edinin. Okul kütüphanesinde aynı kitaptan iki tane varsa, çemberin iki ucunda bir öğrenci sayfaları eş zamanlı çevirebilir.

Hangi yolu seçerseniz seçin, amaç her çocuğun aynı "şeyi" görmüş olmasıdır. Uyaranı eşit biçimde algılamayan bir grup, tartışmada da eşit söz alamaz.

Yaygın hatalar nelerdir?

• Kitabı "değer kazandırma" aracı olarak kullanmak. Kitap bir sonuca götürmek için değil, bir soruyu açmak için okunur.
• Okurken sürekli soru sormak. Her sayfada "Sizce neden böyle yaptı?" sorusu, hikâyenin akışını bozar ve çocukları yorar.
• Çok uzun kitap seçmek. Okuma on dakikayı aşarsa sorgulamaya enerji kalmaz.
• Kitabın mesajını savunmak. Çocuklar kitaptaki karakteri eleştirirse bu değerli bir düşüncedir; kitabı korumaya çalışmayın.

Sık sorulan sorular

P4C için resimli kitap kaç yaşa kadar kullanılır?

Resimli kitaplar ortaokul ve hatta lisede bile kullanılabilir. Bazı resimli kitaplar yetişkinler için de yoğun anlam taşır. Önemli olan kitabın yaşa uygun bir soru açabilmesidir, resimli olması değil.

Kitabın sonunu çocuklara okumadan bırakmak doğru mu?

Bazı durumlarda iki aşamalı okuma işe yarar. Ancak sonu hiç okumamak çocukları huzursuz bırakabilir; oturumun bir yerinde kitabı tamamlamanız önerilir.

Kitabı önceden okumuş çocuk varsa ne yapmalı?

Bu sorun değildir. O çocuktan sonu söylememesini rica edebilirsiniz. Kitabı bilen çocuklar çoğu zaman ikinci okumada daha derin sorular sorar.

Evde ebeveynler de bu yöntemi kullanabilir mi?

Kullanabilir. Evde tek çocukla da kitabı okuyup "Seni en çok düşündüren ne oldu?" diye sorabilirsiniz. Ev için daha ayrıntılı öneriler evde P4C rehberimizde yer alıyor.

Sonuç

Resimli kitap, iyi hazırlandığında çocukları kendi sorularıyla buluşturan güçlü bir kapıdır. Ön okuma, bilinçli duraklama ve yargısız sunum, sıradan bir okuma saatini sorgulamaya dönüştürür. Bu hazırlığı sistemli biçimde öğrenmek ve süpervizyon eşliğinde denemek isteyen eğitimciler için P4C eğitmen eğitimi programımıza göz atabilirsiniz.