Varsayım Nedir? Çocuklarla Gizli Varsayımları Bulmanın Yolları

Kısa cevap: Varsayım, bir fikri söylerken açıkça dile getirmeden doğru kabul ettiğimiz şeydir. "Yağmur yağarsa piknik iptal" diyen biri, pikniğin açık havada yapılacağını varsayar. Çocuklarla varsayım bulmak için "Bu cümle doğruysa, başka neyin de doğru olması gerekir?" sorusunu kullanabilir, dedektif oyunlarıyla varsayımları görünür kılabilirsiniz. Bu araç, tartışmayı yüzeyden fikrin köküne indirir.

Tartışmaların çoğu, insanların farklı şeyleri varsaydığını fark etmemesinden kilitlenir. İki çocuk "Oyunda kim kazandı?" diye tartışırken biri kuralları bilmeyi, diğeri eğlenmeyi esas alıyor olabilir. Varsayımı görünür kılmak, bu kilidi açar. Bu yazı, varsayımı çocuk diliyle nasıl anlatacağınızı, hangi oyunlarla çalıştıracağınızı ve çemberde nasıl kullanacağınızı gösteriyor.

Varsayım nedir, çocuğa nasıl anlatılır?

Varsayım, bir cümlenin görünmeyen temelidir. Bir binanın temeli gibi dışarıdan görünmez ama bina ona dayanır. Çocuklara şöyle anlatabilirsiniz: "Bir şey söylerken, bazı şeyleri zaten doğru kabul ederiz ve bunları söylemeyiz bile. İşte bunlara varsayım diyoruz."

Basit bir örnekle başlayın: "Annem bu akşam makarna yapacak, çünkü mutfakta makarna paketi gördüm." Bu cümle, makarna paketinin bu akşam kullanılacağını varsayar. Belki paket yarın için alınmıştır. Çocuklar bu örnekte hızla "Ama belki..." demeye başlar; işte varsayım avının ilk adımı budur.

Varsayımlar neden önemlidir?

Varsayımlar kötü değildir; düşünmek için hepimiz varsayımlara ihtiyaç duyarız. Varsayım bulma, P4C'nin temel düşünme araçlarından biridir. Sorun, varsayımın fark edilmediği ve sorgulanmadığı durumlarda ortaya çıkar. Çemberde varsayımı görünür kılmanın birkaç yararı vardır:

• Tartışmanın gerçek düğümünü gösterir. İki kişi aslında sonuçta değil, varsayımda ayrılıyor olabilir.
• Önyargıyı yakalar. "Kızlar futbol oynamaz" cümlesinin varsayımı fark edildiğinde önyargı kendini ele verir.
• Fikri derinleştirir. Bir varsayımı sorgulamak, çoğu zaman yeni ve daha felsefi bir soru doğurur.
• Tevazu öğretir. Kendi varsayımlarını fark eden çocuk, fikrinin ne kadar sağlam olduğunu yeniden düşünür.

Gizli varsayım nasıl bulunur?

Varsayım bulmak için çocuklara birkaç basit soru öğretebilirsiniz:

1. "Bu doğruysa, başka ne doğru olmalı?" Cümleyi mümkün kılan koşulları arayın.
2. "Bu kişi neyi zaten biliyor sayıyor?" Konuşanın sorgulamadan kabul ettiği bilgiyi bulun.
3. "Başka biri bunu nasıl görürdü?" Farklı bir bakış açısı, gizli kabulü açığa çıkarır.
4. "Hangi kelime çok şey taşıyor?" "Normal", "herkes", "doğal", "gerçek" gibi kelimeler çoğu zaman varsayım saklar.

Hangi cümlelerde hangi varsayımlar saklı?

Aşağıdaki tablo, sınıfta kullanabileceğiniz örnek cümleleri ve olası varsayımlarını gösteriyor:

Cümle	Olası gizli varsayım	Açılan felsefi soru
"Çok çalışan her zaman kazanır."	Başarının yalnızca emeğe bağlı olduğu	Başarıda şansın payı var mı?
"Hayvanlar düşünemez, çünkü konuşamazlar."	Düşünmenin konuşmaya bağlı olduğu	Düşünmek için dil gerekir mi?
"Oyuncağı ilk ben aldım, o hâlde benim."	İlk dokunanın sahip olduğu	Bir şeyin sahibi olmak ne demektir?
"Büyükler her şeyi bilir."	Yaşın bilgiyle doğru orantılı olduğu	Bilgi deneyimle mi gelir?
"Ağlayan çocuk zayıftır."	Duyguları göstermenin güçsüzlük olduğu	Güçlü olmak ne demektir?

Tablonun son sütunu, varsayım aracının neden P4C için bu kadar değerli olduğunu gösteriyor: Her varsayım yeni bir soruşturmanın kapısıdır.

Varsayımları bulmak için hangi oyunlar oynanabilir?

Varsayım dedektifi

Küçük kartlara kısa cümleler yazın. İkili gruplar her kart için "Bu cümle neyi kabul ediyor?" sorusunun cevabını bulmaya çalışır. En çok varsayım bulan grup değil, en şaşırtıcı varsayımı bulan grup alkışlanır.

Hikâyenin başı

Bir hikâyenin yalnızca son cümlesini okuyun: "Ve böylece Ali bir daha asla o parka gitmedi." Çocuklardan bu cümlenin arkasında neler olmuş olabileceğini düşünmelerini isteyin. Farklı cevaplar, herkesin farklı şeyler varsaydığını gösterir.

Reklam okuması

Ortaokul öğrencileriyle bir reklam sloganı inceleyin: "Bu ayakkabıyla daha hızlı koşarsın." Slogan hangi varsayımlara dayanıyor? Bu oyun, dijital ve medya okuryazarlığıyla da bağlantı kurar.

Çemberde varsayım nasıl kullanılır?

Aşağıdaki kurgusal diyalog, altıncı sınıfta "Ödev yapmak zorunlu olmalı mı?" sorusu üzerine geçer:

• Ömer: Ödev zorunlu olmalı, çünkü ödev yapmayanlar derste geri kalır.
• Zeynep: Ömer, sen ödevin öğrenmeye yardım ettiğini varsayıyorsun. Ama bazen ödev sadece tekrar oluyor.
• Ömer: Evet, varsayıyorum. Sence ödev öğrenmeye yardım etmiyor mu?
• Zeynep: Bazen ediyor, bazen etmiyor. Belki soru "zorunlu mu" değil, "hangi ödev işe yarar" olmalı.
• Kerem: Bir de şunu varsayıyoruz: Herkesin evde ödev yapacak sessiz bir yeri var.

Kerem'in varsayımı tartışmaya adalet boyutunu kattı. Zeynep'in hamlesi ise soruyu daha verimli bir hâle getirdi. Kolaylaştırıcı burada yalnızca "Başka hangi varsayımlar var?" diye sorarak süreci destekleyebilir.

Varsayım aracı kullanılırken nelere dikkat edilmeli?

• Suçlama gibi olmamalı. "Sen varsayıyorsun" cümlesi bazen "Sen yanılıyorsun" gibi algılanabilir. "Bu fikir şunu varsayıyor olabilir" demek daha yumuşaktır.
• Her varsayım yanlış değildir. Varsayımı bulmak onu çürütmek demek değildir; bazen varsayım gayet makuldür.
• Sonsuz geriye gitmeyin. Her varsayımın altında başka bir varsayım bulunabilir. Soruşturmayı en verimli varsayımda durdurmak kolaylaştırıcının işidir.
• Yaşa göre ayarlayın. Küçük yaşlarda "Ne olduğunu düşünüyordu?" gibi daha somut sorular kullanın.

Varsayım ile gerekçe arasındaki fark nedir?

Çocuklar varsayımla gerekçeyi zaman zaman karıştırır; ikisi de bir fikrin "arkasında" durur. Fark şudur: Gerekçe, konuşanın açıkça söylediği destektir; varsayım ise söylenmeden kabul edilen temeldir. "Kışın mont giymeliyiz, çünkü soğuk olur" cümlesinde "çünkü soğuk olur" gerekçedir. Bu cümlenin varsayımı ise montun insanı soğuktan koruduğudur; bunu kimse söylemez ama gerekçenin işe yaraması buna bağlıdır.

Bu ayrımı öğretmek için basit bir alıştırma kullanabilirsiniz: Tahtaya bir fikir ve gerekçesini yazın, ardından çocuklardan "Bu gerekçenin işe yaraması için neyin doğru olması gerekiyor?" sorusunun cevabını bulmalarını isteyin. Bulunan cevaplar varsayımlardır.

Cümle	Gerekçe (söylenen)	Varsayım (söylenmeyen)
"Kitap okumalıyız, çünkü bizi akıllı yapar."	Kitap akıllı yapar	Akıllı olmanın iyi bir şey olduğu
"Erken yatmalıyım, çünkü yarın sınav var."	Yarın sınav var	Uykunun sınav başarısını etkilediği
"Bu oyun adil değil, çünkü hep aynı kişi kazanıyor."	Hep aynı kişi kazanıyor	Adil oyunda herkesin kazanma şansının olması gerektiği

Varsayım aracı sınıf kültürüne nasıl yerleşir?

Varsayım aracı, diğer araçlara göre daha soyut olduğu için birkaç haftalık bir süreç ister. Başlangıçta aracı yalnızca siz kullanırsınız: "Bu fikir şunu varsayıyor olabilir mi?" Bir süre sonra çocuklara bir cümle kalıbı verirsiniz: "Bence bu fikrin altında şu var..." Zamanla çocuklar kalıbı bırakıp kendi sözleriyle varsayım göstermeye başlar. Değerlendirme turunda "Bugün hangi varsayımı fark ettik?" diye sormak, aracın unutulmamasını sağlar.

Varsayım aracını ilk kez tanıtırken kendi varsayımlarınızı da açıkça paylaşmanız güçlü bir model olur. "Bu soruyu seçerken hepinizin hayvanat bahçesine gittiğinizi varsaymışım, ama belki gitmeyenler de var" gibi bir cümle, varsayım fark etmenin utanılacak bir şey değil, dikkatli düşünmenin bir parçası olduğunu gösterir. Çocuklar öğretmenlerinin de varsayımlarını sorguladığını gördüklerinde, kendi fikirlerinin temelini incelemekten daha az çekinirler.

Kısacası varsayım aracı, sabırla ve nazik bir dille kullanıldığında sınıfın düşünme düzeyini belirgin biçimde yükseltir.

Sık sorulan sorular

Varsayım ile önyargı aynı şey mi?

Aynı değil. Her önyargı bir varsayım içerir, ama her varsayım önyargı değildir. Önyargı, çoğunlukla bir gruba dair sorgulanmamış ve olumsuz bir kabuldür.

Varsayım bulmak hangi yaşta öğretilebilir?

Basit biçimleri ilkokulun ilk yıllarında kullanılabilir. Soyut varsayımları fark etmek genellikle dokuz on yaşından sonra kolaylaşır.

Kendi varsayımlarını fark etmek neden zordur?

Çünkü varsayımlar, bizim için "apaçık" olan şeylerdir. Başka birinin bakış açısıyla karşılaşmak, kendi varsayımlarımızı görmenin en etkili yoludur; çember tam da bunu sağlar.

Varsayım aracı hangi derslerde kullanılabilir?

Fen bilimlerinde deney tasarlarken, sosyal bilgilerde tarihî bir kararı değerlendirirken, Türkçede bir karakterin davranışını yorumlarken varsayım sorusu doğal biçimde kullanılabilir.

Varsayım bulmak, düşünmenin görünmeyen katmanını görünür kılar ve tartışmaları köklerinden yakalar. Çocuklar bu aracı kullanmayı öğrendiğinde yalnızca başkalarının değil, kendi fikirlerinin temelini de sorgulamaya başlar. Varsayım aracı, karşı örnek ve ayrımla birlikte güçlü bir düşünme alışkanlığı oluşturur; bu alışkanlığı sınıfınızda kurmak için temel eğitim programımıza göz atabilirsiniz.