Vygotsky ve P4C: Düşünme Neden Önce Birlikte Yapılır?
Vygotsky'ye göre çocuk önce başkalarıyla birlikte düşünür, sonra bu düşünme biçimini içselleştirir. Bu fikir, P4C çemberinin neden bu kadar güçlü olduğunu açıklar.
Kısa cevap: Rus psikolog Lev Vygotsky'ye göre çocuğun üst düzey zihinsel becerileri önce başkalarıyla etkileşim içinde, yani sosyal düzlemde ortaya çıkar, sonra içselleştirilerek bireysel düşünmeye dönüşür. P4C çemberinde çocuklar gerekçe istemeyi, karşı örnek vermeyi ve varsayım sormayı önce birbirlerine yüksek sesle yapar; zamanla aynı soruları kendi iç seslerinde sormaya başlarlar. Vygotsky'nin yakınsal gelişim alanı kavramı da, çocuğun akranları ve kolaylaştırıcı desteğiyle tek başına ulaşamayacağı düşünme düzeyine nasıl ulaştığını açıklar.
"Çocuklar tek başına düşünmeyi öğrenmeli, neden bu kadar grup tartışması?" Bu soruyu P4C'yi tanıtırken zaman zaman duyarız. Vygotsky'nin çalışmaları bu soruya güçlü bir cevap verir: Bireysel düşünme, büyük ölçüde birlikte düşünmenin içselleşmiş hâlidir. Lipman da P4C üzerine yazdıklarında Vygotsky'nin fikirlerine başvurmuştur. Bu yazı, Vygotsky'nin temel kavramlarını genel hatlarıyla ve P4C ile ilişkisi üzerinden anlatıyor.
Lev Vygotsky kimdir?
Lev Vygotsky (1896–1934), çocuk gelişimi, dil ve düşünme üzerine çalışmış Rus psikologdur. Kısa ömrüne rağmen gelişim psikolojisi ve eğitim alanında çok etkili bir düşünce mirası bıraktı. En bilinen eseri Düşünce ve Dil olarak bilinir. Çalışmaları, öğrenmenin sosyal ve kültürel bağlam içinde gerçekleştiğini vurguladığı için sosyokültürel kuram olarak anılır.
Vygotsky'nin fikirleri özellikle ölümünden sonraki on yıllarda, farklı dillere yapılan çevirilerle geniş bir eğitimci kitlesine ulaştı ve bugün öğretmen yetiştirme programlarında sıkça ele alınır.
Düşünme neden önce sosyaldir?
Vygotsky'nin en önemli fikirlerinden biri, üst düzey zihinsel işlevlerin çocuğun gelişiminde iki kez ortaya çıktığıdır: önce insanlar arasında, sonra çocuğun kendi içinde. Örneğin bir çocuk önce yetişkinin "Önce şunu yap, sonra bunu" yönlendirmesiyle bir işi planlar; zamanla bu yönlendirmeyi kendi kendine söylemeye başlar ve sonunda sessizce, içinden plan yapar.
Bu fikir, P4C açısından çok aydınlatıcıdır. Çemberde bir çocuk arkadaşına "Neden öyle düşünüyorsun?" diye sorar. Bir başkası "Buna bir karşı örnek var" der. Birkaç ay sonra aynı çocuk, tek başına bir karar verirken içinden "Peki bunun gerekçesi ne? Buna uymayan bir durum var mı?" diye sormaya başlar. Dışarıda, topluluk içinde yapılan düşünme hamleleri içeriye taşınmıştır.
| Aşama | Sosyal düzlem (çemberde) | Bireysel düzlem (içselleştirilmiş) |
|---|---|---|
| Gerekçe | Arkadaşı "Neden?" diye sorar | Çocuk kendine "Neden böyle düşünüyorum?" der |
| Karşı örnek | Arkadaşı bir istisna gösterir | Çocuk genelleme yaparken istisna arar |
| Bakış açısı | Farklı görüşler çemberde dile gelir | Çocuk karar verirken başkalarının bakışını düşünür |
| Varsayım | Kolaylaştırıcı "Neyi varsayıyoruz?" diye sorar | Çocuk kendi kabullerini sorgular |
Yakınsal gelişim alanı nedir?
Yakınsal gelişim alanı, Vygotsky'nin en bilinen kavramıdır. Çocuğun tek başına yapabildikleri ile daha yetkin birinin desteğiyle yapabildikleri arasındaki alanı ifade eder. Öğrenme, en verimli biçimde bu alanda gerçekleşir: Çok kolay olan görev yeni bir şey öğretmez; çok zor olan görev ise destekle bile yapılamaz.
P4C çemberi, bu alanın doğal bir örneğidir. Dokuz yaşındaki bir çocuk "adalet" kavramını tek başına derinlemesine analiz edemeyebilir. Ama çemberde bir arkadaşı bir örnek verir, bir başkası bir ayrım yapar, kolaylaştırıcı bir soru sorar; çocuk bu desteklerle tek başına ulaşamayacağı bir anlayışa ulaşır. Buradaki "daha yetkin kişi" her zaman öğretmen değildir; bazen bir akran, bazen de topluluğun kendisidir.
İskele kurma kavramı P4C'de nasıl işler?
Vygotsky'nin fikirlerinden yola çıkan sonraki araştırmacılar "iskele kurma" (scaffolding) kavramını geliştirdi. İskele, bir binanın inşası sırasında geçici olarak kurulan ve bina kendi ayakları üzerinde durduğunda kaldırılan destektir. Eğitimde de öğretmen, öğrenci bir beceriyi kazanana kadar destek verir ve beceri geliştikçe bu desteği azaltır.
P4C'de kolaylaştırıcının rolü tam olarak böyle işler:
- Başlangıçta: Kolaylaştırıcı düşünme araçlarını sık sık kendisi kullanır ve adlandırır: "Bu bir karşı örnek mi?"
- Gelişim sürecinde: Çocuklara cümle kalıpları sunar: "Katılıyorum, çünkü...", "... ile ... aynı şey mi?"
- İlerleyen aşamada: Çocuklar araçları kendileri kullanmaya başlar; kolaylaştırıcı daha az müdahale eder.
- Olgun aşamada: Topluluk kendi kendini yönetir; kolaylaştırıcı daha çok dinler ve gerektiğinde derinleştirir.
Bu süreç, kolaylaştırıcının neden cevap vermediğini de açıklar: Amaç, düşünme sorumluluğunu kademeli olarak çocuklara devretmektir.
Dil ve düşünme arasındaki ilişki P4C'yi nasıl etkiler?
Vygotsky, dil ile düşünme arasındaki ilişkiye özel önem verdi. Ona göre dil yalnızca düşünceyi ifade etmenin aracı değil, düşünceyi biçimlendiren bir araçtır. Çocuklar konuştukça düşünür, düşündükçe dilleri gelişir.
Bu fikir, P4C'de yüksek sesle düşünmenin neden bu kadar önemli olduğunu açıklar; aynı süreç, metabiliş becerisinin de zeminini hazırlar. Bir çocuk fikrini dile dökmeye çalışırken, çoğu zaman o fikri ilk kez netleştirir. "Şöyle demek istiyorum... yani aslında..." diye başlayan cümleler, düşüncenin dil içinde şekillendiği anlardır. Bu nedenle kolaylaştırıcı, çocuğun cümlesini tamamlamak ya da düzeltmek yerine ona zaman tanımalıdır.
Çemberde bu fikirler nasıl görünür?
Aşağıdaki kurgusal örnek, dördüncü sınıfta birkaç ay arayla yapılmış iki oturumdan alınmıştır. Soru her ikisinde de benzerdir: "Kurallar neden vardır?"
Ekim ayında:
- Ali: Kurallar var çünkü öğretmen koyuyor.
- Kolaylaştırıcı: Öğretmen olmasaydı kurallar olur muydu?
- Ali: Bilmem... olmazdı herhalde.
Mart ayında:
- Ali: Bence kurallar herkesin güvende olması için var. Ama bir dakika, bazı kurallar güvenlikle ilgili değil, mesela okul forması. O zaman kuralların farklı amaçları olabilir. Belki önce hangi kuraldan söz ettiğimizi ayırmalıyız.
Mart ayındaki Ali, ekimde kolaylaştırıcının ve arkadaşlarının ona sorduğu türden soruları artık kendi kendine soruyor: Bir genelleme yapıyor, karşı örneği kendisi buluyor ve bir ayrım öneriyor. Vygotsky'nin içselleştirme dediği süreç, tam olarak böyle bir değişimi anlatır.
Akran desteği çemberde nasıl güçlendirilir?
Vygotsky'nin "daha yetkin diğeri" dediği kişi her zaman öğretmen olmak zorunda değildir. P4C çemberinde bu rolü çoğu zaman akranlar üstlenir; ama bu kendiliğinden olmaz. Kolaylaştırıcı birkaç basit uygulamayla akran desteğini görünür ve bilinçli hâle getirebilir:
- Düşünme ortakları: Soruşturmadan önce çocuklar ikili gruplarda iki dakika konuşur. Çekingen çocuk fikrini önce bir arkadaşına söyler, sonra çembere taşır.
- Fikir geliştirme daveti: Bir çocuk yarım kalmış bir düşünce söylediğinde "Kim Defne'nin fikrini bir adım ileri götürebilir?" diye sorun.
- Karma gruplar: Küçük grup çalışmalarında farklı düzeylerde düşünen çocukları bir araya getirin; birbirlerinin yakınsal gelişim alanında destek olabilirler.
Bu uygulamalar, bilginin yalnızca öğretmenden öğrenciye değil, öğrenciler arasında da aktığı bir sınıf kültürü oluşturur.
Vygotsky'nin fikirleri okul öncesinde nasıl uygulanır?
Okul öncesi çocuklar sık sık kendi kendilerine konuşur; oyun oynarken yaptıklarını yüksek sesle anlatırlar. Vygotsky bu "özel konuşma"yı, dış konuşmanın iç düşünceye dönüşme sürecinin önemli bir aşaması olarak görür. Bu yaştaki çemberlerde kolaylaştırıcı, çocukların düşüncelerini yüksek sesle ifade etmesine bol zaman tanımalı ve "Nasıl bildin?", "Neden öyle düşündün?" gibi kısa sorularla bu konuşmayı desteklemelidir. Kukla ya da oyuncak gibi aracı nesneler kullanmak da çocuğun düşüncesini başkasına anlatırken kendi içinde düzenlemesini kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
Vygotsky P4C ile doğrudan ilgilendi mi?
Hayır. Vygotsky P4C ortaya çıkmadan çok önce yaşamış bir psikologdur. Ancak Lipman ve diğer P4C kuramcıları, onun fikirlerini P4C'nin neden etkili olabileceğini açıklamak için kullanmıştır.
Yakınsal gelişim alanı her çocuk için aynı mıdır?
Hayır. Her çocuğun o an tek başına yapabildikleri ve destekle yapabildikleri farklıdır. Çemberin çeşitliliği, farklı çocukların farklı desteklerle kendi alanlarında ilerlemesine imkân tanır.
Grup tartışması bireysel düşünmeyi zayıflatmaz mı?
Vygotsky'nin bakış açısına göre tam tersine, birlikte düşünme bireysel düşünmenin zeminini hazırlar. Önemli olan, grubun birkaç baskın sese indirgenmemesi ve herkesin katkı fırsatı bulmasıdır.
İskele kurma P4C'de nasıl azaltılır?
Kolaylaştırıcı zamanla daha az soru sorar, düşünme araçlarını daha az adlandırır ve söz dağıtımını çocuklara bırakır. Bu geçiş, sınıfın hazır oluşuna göre kademeli yapılmalıdır.
Vygotsky'nin fikirleri, P4C çemberinin neden güçlü bir öğrenme ortamı olduğunu açıklar: Çocuklar önce birlikte düşünür, sonra bu düşünme biçimini kendi iç seslerine taşır. Kolaylaştırıcının kurduğu ve zamanla kaldırdığı iskele, bu yolculuğun görünmez desteğidir. Bu yaklaşımı sınıfınızda bilinçli uygulamak için P4C eğitmen eğitimi programımızı inceleyebilirsiniz.