Yaşa göre kolaylaştırıcı soru dili: aynı soruyu 4, 8 ve 14 yaşa sormak

Kısa cevap: Kolaylaştırıcı soruların amacı her yaşta aynıdır: gerekçe istemek, örnek istemek, bağlantı kurmak, varsayımı görmek. Değişen, dilin kendisidir. 4 yaşa kısa, somut ve seçimli sorular ("Kedi mi, taş mı?"), 8 yaşa deneyime bağlanan sorular ("Senin başına geldi mi?"), 14 yaşa ise kavram ve ölçüt soran sorular ("Bunu hangi ölçüte göre söylüyorsun?") sorulur. Aynı düşünme hamlesini üç farklı dille davet edebilirsiniz.

P4C'de kolaylaştırıcının en önemli aracı sorulardır. "Neden böyle düşünüyorsun?", "Bir örnek verebilir misin?", "Buna katılmayan var mı?" gibi sorular çemberin omurgasını oluşturur. Ancak bu soruların hepsi her yaşa aynı biçimde sorulamaz. Dört yaşındaki bir çocuk "Hangi varsayıma dayanıyorsun?" sorusuna cevap veremez, on dört yaşındaki bir genç ise "Kedi mi, taş mı?" sorusunu çocukça bulur. Bu yazı, aynı düşünme hamlesini farklı yaşlara uygun dille davet etmenin yollarını gösteriyor.

Kolaylaştırıcı soruları neden yaşa göre değişmeli?

Çocukların anladığı soru ile gerçekten düşündüğü soru arasında fark vardır. Çok soyut bir soru küçük çocukta boşluk yaratır; çok basit bir soru büyük çocukta sıkılma. Her iki durumda da çember durur.

Yaşa göre değişmesi gereken üç unsur vardır:

1. Soyutluk düzeyi: Küçük çocuklar somut nesne ve durumlarla düşünür.
2. Cümle uzunluğu: Küçük çocuklar kısa, tek fikirli cümlelere daha iyi yanıt verir.
3. Terim kullanımı: "Varsayım", "ölçüt", "tutarlılık" gibi terimler büyük yaşlarda düşünmeyi keskinleştirir, küçük yaşlarda engeller.

Aynı hamle üç farklı dilde nasıl sorulur?

Aşağıdaki tablo, temel düşünme hamlelerinin üç yaş grubu için nasıl ifade edilebileceğini gösteriyor.

Hamle	4 yaş	8 yaş	14 yaş
Gerekçe istemek	"Neden?"	"Neden öyle düşünüyorsun?"	"Bu görüşü destekleyen gerekçen ne?"
Örnek istemek	"Göster bakalım."	"Bir örnek verebilir misin?"	"Bunu somutlaştıran bir durum düşünebilir miyiz?"
Karşı örnek	"Hep mi?"	"Her zaman mı? Bir kere bile olmadı mı?"	"Bu genellemeyi çürüten bir durum var mı?"
Ayrım	"Bu ikisi aynı mı?"	"Şaka ile alay arasındaki fark ne?"	"Bu iki kavramı ayırmak için hangi ölçütü kullanırız?"
Bağlantı	"Ali de öyle mi dedi?"	"Bu Ali'nin söylediğine benziyor mu?"	"Bu fikir, az önceki argümanla nasıl ilişkili?"
Varsayım	"Neden öyle olmalı?"	"Bunu söylerken neyi doğru kabul ediyoruz?"	"Bu argümanın örtük öncülü ne?"
Sonuç	"Sonra ne olur?"	"Eğer öyleyse ne olur?"	"Bu görüşü kabul edersek hangi sonuçları da kabul etmiş oluruz?"
Fikir değiştirme	"Fikrin değişti mi?"	"Birinin söylediği seni düşündürdü mü?"	"Tartışma boyunca görüşünde bir değişiklik oldu mu, hangi noktada?"

4 yaşa soru sormanın ilkeleri nelerdir?

Okul öncesinin küçük grubunda soru sormak neredeyse bir oyundur.

• Seçim sunun: "Ayı üzgün mü, kızgın mı?" gibi sorular çocuğun girişini kolaylaştırır. Ardından "Neden?" sorusu gelir.
• Nesneye bağlayın: Soruyu sorarken nesneyi gösterin, dokunmalarına izin verin.
• Bedenle cevaplamaya izin verin: "Aynı diyenler ayağa kalksın."
• Tek fikir, tek soru: "Ayı neden ağlıyor ve sen ne yapardın?" gibi çift sorulardan kaçının.

Örnek

Öğretmen: Bu taş canlı mı? Evet diyenler elini kaldırsın. Elif: (el kaldırır) Öğretmen: Elif, neden? Elif: Çünkü sıcak. Öğretmen: Taş sıcak olunca canlı mı olur? Başka ne sıcak?

8 yaşa soru sormanın ilkeleri nelerdir?

İlkokul ortası, çocukların kendi deneyimleriyle düşündüğü bir dönemdir. Sorular bu deneyime köprü kurmalıdır.

• Deneyime bağlayın: "Hiç böyle bir şey yaşadın mı?"
• "Her zaman" kelimesiyle oynayın: Bu yaş genellemeye çok yatkındır; "Her zaman mı?" sorusu karşı örneği doğal olarak davet eder.
• Arkadaşa yönlendirin: "Buna Kerem ne derdi sence?" sorusu çocukların birbirine konuşmasını sağlar.
• Terimleri tanıtın ama zorlamayın: "Karşı örnek" kelimesini bir kez tanıttıktan sonra çocukların kullanmasını bekleyin.

Örnek

Öğretmen: Ömer "Yalan her zaman kötüdür" dedi. Her zaman mı? Zeynep: Doğum günü sürprizi için yalan söyledim, kötü değildi. Öğretmen: Ömer, Zeynep'in örneği senin fikrini değiştirir mi?

14 yaşa soru sormanın ilkeleri nelerdir?

Ergenlerle çalışırken soruların ciddiyeti önemlidir. Çocuksu bir dil, sorunun kendisini de küçümsenmiş gösterir.

• Terimleri kullanın: "Öncül", "ölçüt", "tutarlılık" gibi kavramlar ergenlerin düşünmesini keskinleştirir.
• Tartışmanın geneline dair sorular sorun: "Şu anda tartıştığımız asıl soru ne?"
• Sonuçları zorlayın: "Bu ilkeyi kabul edersek şu durumda ne deriz?"
• Kendi görüşünüzü saklayın: Ergenler öğretmenin tarafını hemen fark eder; tarafsızlık güven yaratır.

Örnek

Öğretmen: Kerem, "Adalet herkese aynı şeyi vermektir" dedin. Bu tanımı kabul edersek, sınavda görme engelli bir öğrenciye ek süre vermek adaletsiz mi olur? Kerem: Hmm... hayır, ama o zaman tanımım eksik. Defne: Belki "aynı fırsatı vermek" demeliyiz. Öğretmen: Defne tanımı değiştirmeyi önerdi. "Aynı şey" ile "aynı fırsat" arasındaki fark ne?

Aynı uyaran, üç yaş grubu: nasıl bir fark oluşur?

Soru dilinin gücünü görmenin en iyi yolu, aynı uyaranı üç farklı yaş grubuyla düşünmektir. Uyaran olarak şu kısa sahneyi alalım: Bir çocuk parkta bir cüzdan buluyor. İçinde para ve bir fotoğraf var.

4 yaş için sorular:

• "Cüzdan kimin?"
• "Çocuk cüzdanı alsa mı, bıraksa mı?"
• "Fotoğraftaki kişi üzülür mü?"

8 yaş için sorular:

• "Bulduğun bir şey senin olur mu?"
• "Kimse görmese de sahibine vermek gerekir mi?"
• "Parayı alıp fotoğrafı geri vermek adil olur mu?"

14 yaş için sorular:

• "Sahiplik neye dayanır: bulmaya mı, emeğe mi, yasaya mı?"
• "Bir eylemin doğruluğu, kimsenin görmemesiyle değişir mi?"
• "Parayı bir yardım kuruluşuna vermek, sahibine vermekten daha iyi olabilir mi? Hangi ölçüte göre?"

Üç sette de temel kavramlar aynıdır: sahiplik, doğruluk ve başkasının hakları. Ama soruların dili, her yaş grubunun o kavrama kendi yerinden yaklaşmasına izin verir. Planlama yaparken bir uyaran için bu şekilde üç düzeyde soru hazırlamak, özellikle beklenmedik bir sınıf dinamiğinde size esneklik sağlar.

Soru dilinde sık yapılan hatalar nelerdir?

• Cevabı içinde taşıyan sorular: "Paylaşmak güzel değil mi?" Bu bir soru değil, bir öneridir.
• Aynı soruyu art arda tekrar etmek: "Neden? Neden? Neden?" çocuğu sorguya çekilmiş hissettirir.
• Uzun ve çok parçalı sorular: Özellikle küçük yaşlarda çocuk ilk kısmı unutur.
• Hep öğretmene dönen sorular: "Bana söyle" yerine "Arkadaşlarına söyle" demek çemberi açar.

Soru bankası ve kolaylaştırıcı rolü hakkında daha fazlası için kolaylaştırıcı kimdir yazısına bakabilirsiniz.

Kendi soru dilinizi nasıl geliştirebilirsiniz?

1. Bir oturumunuzu (izin alarak ve yalnızca ses olarak) kaydedin.
2. Sorduğunuz soruları yazıya dökün.
3. Her soruyu tablodaki hamlelerden birine yerleştirin.
4. Yaş grubunuza uygun olmayan soruları işaretleyin ve yeniden yazın.
5. Bir sonraki oturumda yeni soruları deneyin.

Bu küçük döngü, birkaç hafta içinde soru dilinizi belirgin biçimde değiştirebilir. Süpervizyon eşliğinde yapıldığında etkisi daha da güçlenir.

Pratik bir öneri: En sık kullandığınız sekiz kolaylaştırıcı sorusunu yaş grubunuza uygun dille küçük bir karta yazın ve çember sırasında elinizde tutun. Birkaç hafta sonra kart gereksiz hâle gelir; sorular dilinize yerleşir.

Sık sorulan sorular

Küçük çocuklara "neden" diye sormak onları zorlar mı?

Çok sık ve ısrarla sorulursa zorlayabilir. Bir oturumda birkaç kez, merakla ve seçenek sunarak sormak ise gerekçe göstermeyi doğal hâle getirir.

Ergenlerle felsefi terimler kullanmak gerekli mi?

Gerekli değil ama faydalıdır. Terimler, öğrencilerin yaptıkları düşünme hamlesini fark etmesini ve adlandırmasını sağlar; bu da tartışmanın kalitesini artırır.

Karma yaş grubunda hangi soru dilini kullanmalıyım?

Genellikle grubun küçüklerine uygun bir dille başlayıp büyüklere ek sorularla derinleşme imkânı sunmak işe yarar. Bu konuyu karma yaş gruplarıyla P4C yazımızda ayrıntılı ele alıyoruz.

Sonuç

Kolaylaştırıcı soruların özü her yaşta aynıdır; değişen yalnızca dildir. Aynı hamleyi 4 yaşa oyunla, 8 yaşa deneyimle, 14 yaşa kavram ve ölçütle davet etmek, her yaş grubunda çemberin canlı kalmasını sağlar. Soru dilinizi süpervizyon eşliğinde geliştirmek için eğitmen eğitimi detaylarını inceleyebilirsiniz.