Ezop fablları P4C'de nasıl kullanılır? Hazır kıssadan hisseyi aşmak

Kısa cevap: Ezop fablları P4C'de kullanılabilir, ancak fablın sonundaki "kıssadan hisse" cümlesini okumadan ya da en sona saklayarak. Fablı kısa ve yargısız anlatın, çocukların kendi sorularını toplayın ve gerekirse "karşı okuma" ile hikâyeyi diğer karakterin gözünden yeniden düşündürün. Böylece hazır bir ahlak dersi, açık uçlu bir felsefi sorgulamaya dönüşür.

Ezop'a atfedilen fabllar, binlerce yıldır anlatılan kısa hayvan hikâyeleridir. Tilki, karga, aslan, fare, karınca ve ağustosböceği gibi karakterler, insan davranışlarını yalın bir biçimde yansıtır. Bu fabllar kısa, akılda kalıcı ve telif süresi çok önceden dolmuş metinlerdir; bu da onları çok kullanışlı bir uyaran yapar. Ancak bir sorunları vardır: Neredeyse hepsi, sonunda açık bir ders verir. Bu yazıda fablları hazır mesajlarından kurtarıp felsefi bir sorgulamaya nasıl dönüştüreceğinizi anlatıyoruz. Masal temelli sorgulamanın genel ilkeleri için P4C ile masal yazımıza da bakabilirsiniz.

Fablın "kıssadan hissesi" neden sorun olabilir?

Geleneksel fabllar genellikle "Bu hikâye bize ... olduğunu öğretir" cümlesiyle biter. Bu cümle, çocuklara ne düşünmeleri gerektiğini söyler ve sorgulamayı daha başlamadan bitirir. Çocuklar dersi tekrar eder ve tartışma orada kalır.

Oysa aynı fabllar, dersin kendisi sorgulandığında çok zengin tartışmalar açar. Karınca ile Ağustosböceği'nde çalışkanlık övülür; ama "Ağustosböceğinin şarkıları değersiz miydi?" sorusu sorulduğunda, emek, sanat ve yardımlaşma üzerine bambaşka bir tartışma başlar.

Hangi fabllar hangi kavramları açar?

Fabl	Kısa özet (kendi anlatımımızla)	Geleneksel ders	Sorgulanabilecek soru
Karınca ile Ağustosböceği	Yaz boyunca şarkı söyleyen ağustosböceği, kışın yiyecek isteyince karınca yardım etmez	Çalışkan ol, geleceği düşün	Yardım etmemek adil miydi? Şarkı söylemek de bir iş midir?
Tilki ile Üzümler	Üzümlere ulaşamayan tilki, "Zaten ekşiydiler" diyerek uzaklaşır	Ulaşamadığını küçümseme	Kendimizi teselli etmek yalan mıdır?
Kaplumbağa ile Tavşan	Kendine güvenen tavşan yarışta uyur, yavaş ama kararlı kaplumbağa kazanır	Sebat eden kazanır	Kazanmak her şey midir? Yarış adil miydi?
Aslan ile Fare	Aslan küçük bir fareyi bağışlar, sonra fare onu ağdan kurtarır	Küçükleri küçümseme	İyilik karşılık beklemek için mi yapılır?
Kurt ile Kuzu	Kurt, kuzuyu yemek için sürekli yeni bahaneler uydurur	Güçlü, bahane bulur	Güç haklı olmayı sağlar mı?

Fabl nasıl anlatılmalı?

1. Kıssadan hisseyi okumayın. Fablın hikâye kısmını anlatın ve orada durun. Dersi, eğer paylaşacaksanız, en sona saklayın.
2. Kısa tutun. Fablların gücü kısalığındadır. İki üç dakikada anlatılabilir.
3. Karakterleri yargılamayın. "Tembel ağustosböceği", "akıllı karınca" gibi sıfatlar kullanmayın. Sadece ne yaptıklarını anlatın.
4. Bir an sessiz kalın. Hikâye bittiğinde birkaç saniye bekleyin; çocukların kendi tepkilerinin oluşmasına izin verin.

Karşı okuma nedir, nasıl yapılır?

Karşı okuma, fablı diğer karakterin gözünden yeniden anlatmaktır. Bu teknik, tek bir doğru bakış açısı varmış gibi görünen hikâyeleri açar.

Örneğin Karınca ile Ağustosböceği'ni ağustosböceğinin ağzından anlatmak şöyle olabilir: "Ben bütün yaz şarkı söyledim. Karıncalar çalışırken benim şarkılarımı dinlediler, işleri daha kolay geçti. Kış geldiğinde kapılarını çaldım ama kimse açmadı."

Bu kısa değişiklik, çocukların hikâyeye bakışını tamamen değiştirebilir. Ardından şu sorular gelebilir:

• Defne: "Karıncalar şarkıları dinlediyse ağustosböceğine borçlu mu?"
• Ali: "Herkes şarkı söyleseydi kim yemek toplardı?"
• Zeynep: "Yardım etmek zorunlu mudur, yoksa gönüllü mü?"
• Kerem: "Hangi iş daha değerli?"

Karşı okumayı siz yapabileceğiniz gibi çocuklara da yaptırabilirsiniz: "Bu hikâyeyi tilki değil de üzüm anlatsaydı ne derdi?" gibi yaratıcı sorular hem eğlenceli hem düşündürücüdür. Bakış açısı alma becerisi üzerine daha fazlası için çocuklarda empati becerisi yazımıza göz atabilirsiniz.

Örnek: Kurt ile Kuzu ile ortaokulda bir çember

Kurt ile Kuzu fablında kurt, kuzuyu yemek için art arda suçlamalar uydurur: suyunu bulandırdığını, geçen yıl kendisine hakaret ettiğini söyler. Kuzu her suçlamayı çürütür, ama kurt yine de onu yer. Bu fabl, ortaokul öğrencileriyle güç ve adalet üzerine çok güçlü bir tartışma başlatır.

Yedinci sınıfta şu sorular çıkabilir:

• Ömer: "Kurt zaten yiyecekse neden bahane arıyor?"
• Elif: "Haklı olmak, güçsüzsen bir işe yarar mı?"
• Kerem: "Gerçek hayatta da kurtlar ve kuzular var mı?"

Ömer'in sorusu çok derindir: Güçlü olan bile neden kendini haklı göstermeye ihtiyaç duyar? Tartışma, meşruiyet ve adalet kavramlarına uzanır. Kolaylaştırıcı olarak "Bir kararın adil görünmesi ile adil olması arasında fark var mı?" diye derinleştirebilirsiniz. Adalet kavramıyla çalışmak için ortaokul ve lisede adalet yazımız da fikir verebilir.

Fablın dersini ne zaman paylaşmalısınız?

Kıssadan hisseyi tamamen gizlemek zorunda değilsiniz. Onu sorgulamanın sonunda bir başka görüş olarak sunabilirsiniz: "Bu fablı yüzyıllardır anlatanlar, ondan şu dersi çıkarmışlar. Siz bu derse katılıyor musunuz?"

Bu soru, çocukların geleneksel yorumu kendi tartışmalarıyla karşılaştırmasını sağlar. Çoğu zaman çocuklar geleneksel derse kısmen katılır, kısmen itiraz eder. Bu durum, onların bir yetkili görüşü sorgulamayı öğrendiklerinin güzel bir göstergesidir.

Fablları hangi yaşta nasıl kullanmalısınız?

• 4–6 yaş: Aslan ile Fare, Kaplumbağa ile Tavşan gibi basit ve somut fabllar. Hayvan kuklaları ya da resimlerle desteklenebilir. Sorular basit tutulur: "Küçük biri büyük birine yardım edebilir mi?"
• 7–10 yaş: Karınca ile Ağustosböceği, Tilki ile Üzümler. Karşı okuma bu yaşta çok iyi çalışır.
• 11–14 yaş: Kurt ile Kuzu gibi güç ve adalet üzerine fabllar. Fablın güncel hayattaki karşılıkları tartışılabilir.
• 15+ yaş: Fablın türü olarak kendisi sorgulanabilir: "Hikâyeler bize ahlak öğretebilir mi? Hayvanlar üzerinden insanları anlatmak neden bu kadar yaygın?"

Fablı yeniden yazmak nasıl bir etkinliğe dönüşür?

Sorgulamanın ardından çocuklara fablı yeniden yazma görevi vermek, tartışmada ortaya çıkan fikirleri somutlaştırır. Bu görev farklı biçimlerde verilebilir:

• Sonu değiştirmek: "Karınca kapıyı açsaydı hikâye nasıl devam ederdi?" Çocuklar yeni sonu yazdıktan sonra "Bu son daha mı adil, neden?" diye tartışılır.
• Yeni bir karakter eklemek: Tavşan ile kaplumbağanın yarışına bir hakem eklemek, kuralların ve adaletin yarıştaki yerini görünür kılar.
• Günümüze taşımak: Kurt ile Kuzu'yu bir okul bahçesine ya da bir çevrimiçi oyuna taşımak, fablın güncel karşılıklarını düşündürür.
• Kendi kıssadan hissesini yazmak: Her grup, tartışmadan sonra fabla kendi dersini yazar. Farklı grupların farklı dersler çıkarması, bir hikâyenin tek bir anlamı olmadığını gösterir.

Bu yazılar bir sonraki oturumda yeni uyaranlar olarak da kullanılabilir. Çocukların kendi yazdıkları metinler üzerinde düşünmesi, hem sahiplenmeyi artırır hem de metin ile anlam arasındaki ilişkiyi daha iyi kavramalarını sağlar.

Fabllarla yapılan yaygın hatalar nelerdir?

• Fablı ahlak dersi olarak bitirmek: En sık yapılan hatadır. Fabl bir soru açmak için anlatılır.
• Hayvan karakterlere insan etiketleri yapıştırmak: "Tembel", "kötü", "akıllı" gibi sıfatlar yorumu baştan belirler.
• Tek bir fablla birden fazla kavramı işlemek: Bir oturumda bir fabl ve bir ana soru yeterlidir.
• Çocukların itirazını düzeltmek: Bir çocuk "Bence tavşan haksızlığa uğradı" derse, bunu bir yanlış değil, değerli bir bakış açısı olarak ele alın.

Sık sorulan sorular

Fabllar ile masallar arasındaki fark nedir?

Fabllar genellikle çok kısa, hayvan karakterli ve açık bir ders veren hikâyelerdir. Masallar ise daha uzun, olağanüstü öğeler içeren ve daha karmaşık olay örgüsü olan anlatılardır. İkisi de P4C'de kullanılabilir, ama fablların hazır dersinin sorgulanması ayrı bir özen gerektirir.

La Fontaine fabllarını da kullanabilir miyim?

Evet. La Fontaine'in fablları, önemli bir kısmı Ezop'un hikâyelerine dayanan manzum anlatılardır ve telif süreleri çok önceden dolmuştur. Farklı çevirilerin kendi telif durumları olabileceğini unutmayın; kendi sözlerinizle anlatmak en güvenli yoldur.

Çocuklar fablın dersini zaten biliyorsa ne yapmalıyım?

Bu durum karşı okuma için mükemmel bir fırsattır. "Bu dersi biliyoruz. Peki bu ders her zaman doğru mu?" diye sorarak çocukları bildiklerini sorgulamaya davet edebilirsiniz.

Fabllar okul öncesinde korkutucu olabilir mi?

Kurt ile Kuzu gibi şiddet içeren fabllar küçük çocukları tedirgin edebilir. Bu yaş grubunda Aslan ile Fare gibi iyimser ve somut fablları tercih etmek daha uygundur.

Sonuç

Ezop fablları, kısa ve tanıdık yapılarıyla felsefe çemberi için değerli bir kaynaktır. Hazır dersi saklamak, karşı okuma yapmak ve geleneksel yorumu tartışmanın sonunda bir görüş olarak sunmak, bu eski hikâyeleri canlı bir sorgulamaya dönüştürür. Masallar ve fabllarla çalışmayı derinleştirmek isteyen eğitimciler, P4C Masal & Değer modülü için eğitim programlarımızı inceleyebilir.