Gökkuşağı Balığı ile Paylaşmayı Sorgulamak: Anaokulu Etkinliği
Zorla paylaşmak paylaşmak mıdır? Gökkuşağı Balığı ve kek bölme etkinliğiyle başlayan, küçük çocuklarla paylaşmak üzerine kullanıma hazır bir P4C oturum planı.
Kısa cevap: Paylaşmak üzerine bir P4C çemberinde çocuklar her şeyin paylaşılması gerekip gerekmediğini, eşit paylaşmanın her zaman adil olup olmadığını ve paylaşmanın zorla olup olamayacağını araştırır. "Gökkuşağı Balığı" kitabı ya da bir kek bölme etkinliği iyi uyarandır. Plan akış, 12 soru ve yaş uyarlamaları içerir.
"Paylaş!" çocukların yetişkinlerden en sık duyduğu kelimelerden biridir. Ama çocuklar paylaşmanın ne zaman gerekli olduğu, neyin paylaşılabileceği ve zorla paylaşmanın hâlâ paylaşma olup olmadığı üzerine nadiren düşünür. Bu plan, paylaşmayı bir öğüt olmaktan çıkarıp bir soruşturma konusu yapmak için hazırlandı.
Kek bölme etkinliği için neler hazırlanır?
Kartondan büyük, yuvarlak bir kek kesin ve üzerine birkaç renkli çizgi çizin; çocuklar keki makasla değil, kalemle çizerek bölecek. Beş kâğıt figür (ya da beş oyuncak) "misafir" olur. Etkinliğin ikinci aşaması için misafirlerden birine "çok aç", birine "yemek yemiş" etiketi hazırlayın ama başta göstermeyin.
Okul öncesinde oturum 25 dakika, 1–3. sınıflarda 40–45 dakika sürebilir. Gökkuşağı Balığı'nı okurken ahtapotun önerisinden sonra kısa bir duraklama yapın.
Paylaşma oturumunda sık duyulan cevaplar nasıl derinleştirilir?
Akış şu sırayla ilerler: kek bölme (5 dk), etiketlerin eklenmesi ve yeniden bölme (5 dk), kitabın okunması (7 dk), soruların toplanması (8 dk), soruşturma (10–20 dk, yaşa göre), son söz (3 dk). Soruşturmada şu cevaplar sık gelir:
| Çocuğun cevabı | Derinleştirme sorusu |
|---|---|
| "Paylaşmak iyidir." | "Her şeyi mi? Paylaşmadığın bir şey var mı?" |
| "Balık pulları verince sevildi." | "Pullar için sevilmek ile kendisi için sevilmek aynı mı?" |
| "Herkese eşit vermeliyiz." | "Biri çok açsa yine de eşit mi olmalı?" |
| "Paylaşmayan cimridir." | "Paylaşmak istemeyen birinin bir nedeni olabilir mi?" |
Hangi uyaranla başlayabilirsiniz?
Marcus Pfister'in Gökkuşağı Balığı kitabı bu konu için yaygın olarak kullanılan bir uyarandır. Kitap, denizin en güzel pullarına sahip balığın pullarını paylaşmak istemediği için yalnız kalmasını ve bilge bir ahtapotun önerisiyle pullarını tek tek dağıtarak arkadaş edinmesini anlatır.
Kitap tartışmalı bir sonla biter ve bu tam da P4C için iyidir: Balık pullarını paylaştığı için mi sevildi, yoksa arkadaşlığı pullarla mı satın aldı? Çocuklar bu gerilimi çoğu zaman kendiliğinden fark eder.
Isınmadaki kek bölme etkinliği de ayrı bir uyarandır. Çocuklar genellikle eşit parçalar keser; sonra siz bir soru eklersiniz: "Beş kişiden biri çok açsa ve biri az önce yemek yemişse yine de eşit mi bölmeliyiz?"
Çocuklar paylaşmak hakkında hangi soruları sorabilir?
Gökkuşağı Balığı ve kek etkinliğinden sonra küçük çocukların söyleyebileceği ve soruya dönüşebilecek fikirler:
- Balık pullarını vermek zorunda mıydı?
- Paylaşmazsak arkadaşımız olmaz mı?
- Her şeyi paylaşmak gerekir mi?
- Zorla paylaşmak paylaşmak mıdır?
- En sevdiğimiz oyuncağı paylaşmasak kötü müyüz?
- Eşit bölmek her zaman adil mi?
- Az şeyi olan biri paylaşmalı mı?
- Bir sırrı paylaşmak ile oyuncak paylaşmak aynı mı?
- Paylaşınca azalır mı, çoğalır mı?
- Balık son pulunu da vermeli miydi?
- Birinin bizimle paylaşmasını istemek doğru mu?
- Paylaşmak ile hediye etmek arasındaki fark ne?
Tartışmayı nasıl derinleştirirsiniz?
Paylaşmak konusunda çocuklar çoğu zaman "Paylaşmak iyidir" cümlesini tekrar eder. Bu cümleyi sorgulanabilir hâle getirmek için:
- Paylaşmak her zaman mı iyidir? Paylaşmamanın doğru olduğu bir durum var mı?
- İstemeden paylaştığında nasıl hissedersin? Bu yine de iyi mi?
- Balık pullarını vermeseydi ahtapot ne demeliydi?
- Senin fikrin arkadaşınınkiyle aynı mı, farklı mı?
- Paylaşılamayacak bir şey var mı?
Örnek bir çember anı
Zeynep: Balık pullarını verdi, o yüzden arkadaşları oldu.
Kerem: Ama pulları için arkadaş oldular.
Kolaylaştırıcı: Kerem arkadaşların pullar için geldiğini söylüyor. Bu arkadaşlığı değiştirir mi?
Defne: Evet, pulları bitince gidebilirler.
Zeynep: Ama sonra birlikte oynuyorlar.
Kolaylaştırıcı: Zeynep ile Defne farklı düşünüyor. Paylaşarak edinilen arkadaşlık gerçek arkadaşlık mı?
Altı-yedi yaşındaki çocuklar bu soruyla paylaşmak ile dostluk arasındaki ilişkiyi kendi sezgileriyle tartışabilir. Kolaylaştırıcının burada yaptığı, iki farklı görüşü açıkça yan yana koymaktır.
Eşit paylaşmak ile adil paylaşmak aynı şey mi?
Kek etkinliğinin ikinci aşaması bu ayrımı açar. Çocuklara şu durumu sorun: "Beş kişilik bir grupta biri çok aç, biri az önce yemek yemiş, biri keki hiç sevmiyor. Keki nasıl bölmeliyiz?"
Bazı çocuklar eşit bölmekte ısrar eder, bazıları ihtiyaca göre bölmeyi önerir. Her iki görüş de savunulabilir ve ikisinin de gerekçesi vardır. Tahtaya "Eşit" ve "İhtiyaca göre" başlıklarını yazıp her birinin güçlü ve zayıf yanlarını çocuklarla birlikte bulun.
Bu ayrım, adalet ve eşitlik kavramlarına açılan bir kapıdır. Sonraki haftalarda aynı grupla eşitlik üzerine bir çember yapmayı planlayabilirsiniz.
Paylaşılabilen ve paylaşılamayan şeyler nasıl ayırt edilir?
Küçük çocuklar paylaşmayı genellikle oyuncak ve yiyecek üzerinden düşünür. Kek ve pul örneklerinden sonra çocuklardan başka şeyleri düşünmelerini isteyebilirsiniz: Bir şarkı paylaşılabilir mi? Bir sır? Bir sevinç? Bir üzüntü? Bir oyuncak bebek? Anne ve babamız?
Bu sorular çocukları şaşırtır ve çok farklı cevaplar üretir. Bazı şeyler paylaşılınca azalır (kek), bazıları azalmaz (şarkı), bazılarının paylaşılması bir anlaşma gerektirir (sır), bazıları ise paylaşılınca çoğalır gibi görünür (sevinç). Tahtaya ya da büyük bir kâğıda bu dört grubu resimlerle gösteren basit bir tablo yapabilirsiniz.
Bu çalışma, paylaşmanın tek bir davranış değil, farklı nesnelerle farklı biçimler alan bir ilişki olduğunu fark ettirir. Okul öncesinde bu tabloyu oyun köşesine asmak ve bir anlaşmazlık olduğunda "Bu hangi gruba giriyor?" diye sormak, çemberdeki düşünceyi gün içindeki küçük çatışmalara taşımanın doğal bir yoludur.
Tablo için çizimleri çocukların kendilerinin yapması, kavramı sahiplenmelerini kolaylaştırır. Bir çocuk kek dilimini, bir başkası müzik notasını, bir başkası gülen bir yüzü çizebilir. Her çizimin altına çocuğun kendi cümlesini yazın: "Şarkı paylaşınca bitmiyor" ya da "Sırrı sadece en iyi arkadaşıma söylerim" gibi. Bu cümleler, bir sonraki paylaşma çemberinin uyaranı olabilir.
Yaşa göre nasıl uyarlanır?
| Yaş grubu | Uyaran | Soru ve tartışma | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| 4–6 yaş | Kâğıt kek ve kukla canlandırma | "Kukla neden üzüldü?" gibi somut sorular | Paylaşmamayı ayıplamayın; nedenini sorun |
| 7–9 yaş | Gökkuşağı Balığı ve kek etkinliği | Zorla paylaşma, eşit ve adil paylaşma | "Paylaşmak iyidir" cümlesinde durmayın |
| 10–14 yaş | Bir sınıf bütçesinin paylaştırılması senaryosu | İhtiyaç, emek ve eşitlik ölçütleri | Ekonomik farklılıkları kişiselleştirmeyin |
Paylaşmak konusu, ailelerin ekonomik koşullarındaki farklılıklara dokunabilir. Çemberde "Kimin neyi var" üzerinden örnek verilmesine izin vermeyin; tartışmayı kurgusal örnekler üzerinde tutun.
Oturumu nasıl kapatır ve sonrasında sürdürürsünüz?
Oturum sonunda kâğıt keki sınıfta bırakabilir ve hafta boyunca çocukların "ihtiyaca göre bölme" örnekleri bulmasını isteyebilirsiniz. Okul öncesi gruplarda bu tartışmayı oyun köşesindeki paylaşım anlaşmazlıklarına bağlamak, konuyu günlük yaşama taşır.
Paylaşmayı değer eğitimi çerçevesinde ele alan paylaşma değerini P4C ile kazandırmak yazımız bu etkinlikle birlikte kullanılabilir. Paylaşmanın bir adım ötesi olan sahiplik sorusu için Kazan Doğurdu fıkrası planına bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Paylaşmak istemeyen bir çocuğa ne söylemeliyim?
Önce nedenini merak edin. Paylaşmak istememenin arkasında korku, sahiplik duygusu ya da daha önceki kötü bir deneyim olabilir. Çember, bu nedenleri yargılamadan konuşabilmek için güvenli bir alandır.
Gökkuşağı Balığı kitabı eleştiriliyor mu?
Kitabın, paylaşmayı sevilmenin bedeli gibi gösterdiği yönünde yorumlar yapılır. Bu tartışma P4C için bir avantajdır: çocuklar aynı soruyu kendileri fark edip tartışabilir.
Paylaşmak çemberi kaç dakika sürmeli?
Okul öncesinde 20–25 dakika yeterlidir. İlkokulda 45–60 dakikalık tam akış uygulanabilir.
Çocuk "Ben paylaşmak istemiyorum" derse ne demeliyim?
Bu cümleyi ayıplamayın; çember tam da bu tür cümlelerin konuşulabildiği yerdir. "Paylaşmak istemediğinde ne oluyor, neden istemiyorsun?" diye sorun; çoğu zaman altında korku ya da sahiplik duygusu çıkar ve bu, tartışmayı zenginleştirir.
Gökkuşağı Balığı ve kek etkinliği, çocuklara sıkça verilen "Paylaş!" öğüdünü onların kendi gerekçeleriyle düşünebilecekleri bir soruya çevirir. Okul öncesi çemberlerini güvenle yürütmek isterseniz eğitmen eğitimimizin ayrıntılarına göz atabilirsiniz.