Lipman'ın Felsefi Romanları: Harry, Pixie, Kio ve Gus Ne Anlatır?

Kısa cevap: Matthew Lipman, P4C'yi başlatırken çocukların kendi yaşıtlarını düşünürken izlediği felsefi romanlar yazdı. En bilinenleri Elfie, Kio ve Gus, Pixie, Harry Stottlemeier'in Keşfi, Lisa, Suki ve Mark'tır. Her roman farklı bir yaş aralığına ve felsefe alanına (mantık, dil, etik, estetik, toplum) odaklanır ve yanında öğretmen için ayrıntılı bir kılavuz bulunur.

Bugün pek çok P4C oturumu resimli kitapla ya da kısa bir filmle başlıyor. Oysa yaklaşımın ilk hâli tamamen farklıydı: Lipman, yaşa göre sıralanmış bir roman dizisi ve her romana eşlik eden kalın öğretmen kılavuzları hazırlamıştı. Bu diziyi tanımak, uyaran seçerken neye dikkat etmeniz gerektiğini anlamanıza yardım eder. Yazı, özellikle kendi uyaran arşivini kurmak isteyen öğretmenler için hazırlandı.

Lipman neden ders kitabı yerine roman yazdı?

Lipman'a göre ders kitabı bilgiyi hazır sunar ve okuru cevabı almaya yönlendirir. Roman ise karakterleri bir şaşkınlık anıyla karşı karşıya bırakabilir. Okur, karakterlerle birlikte merak eder ve soru sorar.

Romanlarda çocuk karakterler birbirleriyle konuşarak düşünür. Birisi aceleci bir genelleme yapar, bir başkası karşı örnek bulur, bir üçüncüsü "Aslında iki farklı şeyden söz ediyoruz" diyerek ayrım yapar. Böylece roman, düşünme araçlarının nasıl kullanıldığını ders anlatır gibi değil, gösterir gibi sunar.

Bir başka neden de modellemedir. Çocuklar, yaşıtlarının hata yapıp düzelttiğini görünce hata yapmaktan daha az korkar. Romandaki sınıf, gerçek sınıfın ulaşmak istediği soruşturma topluluğunun bir aynasıdır.

Hangi roman hangi yaşa ve konuya hitap eder?

Aşağıdaki tablo, dizinin genel hatlarını gösterir. Yaş aralıkları yaklaşıktır; Lipman'ın kılavuzlarında da esnek tutulmuştur.

Roman	Yaklaşık yaş	Ağırlıklı alan	Öne çıkan sorular
Elfie	Okul öncesi ve ilk sınıflar	Düşünmenin kendisi, ayrım yapma	Düşünmek ne demek? Uyurken düşünür müyüz?
Kio ve Gus	8–9 yaş	Doğa, canlılar, algı	Hayvanlar ne hisseder? Görmeden bilmek mümkün mü?
Pixie	9–10 yaş	Dil, anlam, ilişkiler	Bir kelimenin anlamı nereden gelir? Benzerlik nedir?
Harry Stottlemeier'in Keşfi	10–12 yaş	Mantık, akıl yürütme	Bir cümleyi ters çevirince hâlâ doğru mu?
Lisa	Ergenlik dönemi	Etik	Doğru ile adil aynı şey mi?
Suki	Ergenlik dönemi	Yazma, şiir, estetik	Bir şiiri güzel yapan nedir?
Mark	Ergenlik dönemi	Toplum ve siyaset felsefesi	Yasalar neden vardır? Özgürlüğün sınırı nerede?

Harry Stottlemeier'in Keşfi neyi anlatır?

Dizinin ilk ve en bilinen romanıdır. Harry, derste dikkati dağıldığı bir anda bir cümlenin tersine çevrildiğinde her zaman doğru kalmadığını fark eder. Bu küçük keşif, arkadaşlarıyla birlikte mantığın kurallarını adım adım araştırmalarına yol açar.

Romanın değeri, mantığı tahtaya yazılan formüllerle değil, çocukların gündelik konuşmalarıyla öğretmesidir. Örneğin "Bütün kediler hayvandır" doğruysa "Bütün hayvanlar kedidir" de doğru mu? Sınıfta bu soruyu sorduğunuzda dördüncü sınıf öğrencilerinin hızla karşı örnek bulduğunu görürsünüz. Bu tartışmayı derinleştirmek için çıkarım üzerine yazımızdan yararlanabilirsiniz.

Pixie ile Kio ve Gus neden ayrı bir yerde durur?

Pixie, dilin ve anlamın romanıdır. Kahraman, sınıfça gidilen bir geziden sonra bir hikâye yazmaya çalışırken benzetmelerin, ilişkilerin ve kelimelerin nasıl anlam taşıdığını düşünür. Bu roman, analojiyle akıl yürütme çalışmaları için güçlü bir zemin sunar.

Kio ve Gus ise doğayla ilgilidir. Karakterlerden biri görme engellidir ve dünyayı başka duyularla algılar. Roman; canlılar, algı ve bilgi hakkında sorular doğurur. Doğa ile kurulan ilişkiyi hem bilimsel hem felsefi yönden düşünmeye davet eder.

Lisa, Suki ve Mark büyük öğrencilere ne sunar?

Bu üç roman ergenlik dönemine hitap eder. Lisa etik sorulara odaklanır: Hayvanlara nasıl davranmalıyız, yalan her zaman yanlış mıdır, adalet ile eşitlik aynı mıdır? Suki, yazmanın ve şiirin doğasını tartışır; estetik yargılar üzerine düşünür. Mark ise bir suç olayı etrafında toplum, yasa ve özgürlük üzerine sorular açar.

Ortaokul ve lise sınıflarında bu romanlardan tek bir bölüm bile uzun bir soruşturma başlatabilir. Önemli olan, bölümü okuduktan sonra soruları öğrencilerin üretmesidir.

Öğretmen kılavuzları ne işe yarıyordu?

Lipman'ın dizisini özel kılan romanlar kadar kılavuzlardır. Her bölüm için şu malzemeler hazırlanmıştı:

• Öncü fikirler: Bölümde saklı felsefi kavramların listesi ve kısa açıklaması.
• Tartışma planları: Bir kavram etrafında sıralanmış, basitten karmaşığa giden soru dizileri.
• Alıştırmalar: Ayrım yapma, sınıflandırma, çıkarım gibi becerileri çalıştıran kısa etkinlikler.

Tartışma planı örneği vermek gerekirse, "arkadaşlık" kavramı için sıralanmış sorular şöyle olabilir: "Aynı sırada oturduğun biri arkadaşın mıdır? Hiç konuşmadığın biriyle arkadaş olabilir misin? Bir hayvan arkadaşın olabilir mi? Arkadaşın seni üzerse hâlâ arkadaşın mıdır?" Bu yöntem bugün sınır vakalarıyla kavram germe tekniğinin temelini oluşturur.

Bugün bu romanları kullanmak zorunda mısınız?

Hayır. Günümüzde P4C uygulayıcılarının çoğu resimli kitap, masal, fotoğraf, kısa film ya da nesne gibi farklı uyaranlarla çalışıyor. Lipman'ın romanlarının Türkçe baskılarına her zaman kolay ulaşılamayabilir; ayrıca bazı bölümler bugünün çocuklarına kültürel olarak uzak gelebilir.

Yine de romanlardan öğrenilecek çok şey var. Kendi uyaranınızı seçerken şu soruları sorabilirsiniz:

1. Bu metinde bir şaşkınlık ya da çelişki anı var mı?
2. Karakterler bir kavramı farklı anlıyor mu?
3. Metin cevabı hemen veriyor mu, yoksa açık mı bırakıyor?
4. Metin, bu yaş grubunun dünyasına yakın mı?
5. İçinde en az iki üç felsefi kavram (adalet, gerçek, dostluk gibi) saklı mı?

Bu soruların çoğuna "evet" diyebiliyorsanız, elinizde Lipman'ın ruhuna uygun bir uyaran var demektir.

Romanlardan bir bölüm sınıfta nasıl kullanılır?

Lipman'ın kılavuzlarındaki akış, bugün resimli kitapla yapılan oturumlardan çok da farklı değildir. Bir bölümü sınıfta kullanmak isterseniz şu sırayı izleyebilirsiniz:

1. Sesli okuma: Bölümü öğrencilerle sırayla, yüksek sesle okuyun. Lipman, çocukların metni sırayla okumasını ortak bir deneyim yarattığı için önemserdi.
2. İlginç bulunanları toplama: "Bu bölümde sizi şaşırtan, merak ettiren ne oldu?" diye sorun.
3. Soru üretme: Öğrencilerin kendi sorularını yazmasını isteyin ve her sorunun yanına soranın adını ekleyin.
4. Soru seçimi: Soruları benzerliklerine göre gruplayıp oylamaya sunun.
5. Soruşturma: Seçilen soruyu tartışırken kılavuzdaki tartışma planından yararlanın ama plana bağlı kalmayın; çocukların yönelttiği yolu izleyin.
6. Alıştırma: Oturumu, bölümdeki kavrama dair kısa bir alıştırmayla ya da değerlendirme turuyla kapatın.

Bu akışta dikkat edilmesi gereken nokta, kılavuzun bir senaryo değil, bir kaynak olmasıdır. Lipman da öğretmenlerin tartışma planlarını mekanik biçimde sırayla okumasını değil, soruşturmanın ihtiyacına göre seçerek kullanmasını öneriyordu. Tek bir bölüm bazen iki üç oturuma yayılabilir; bunda bir sakınca yoktur.

Romanların sınırlılıkları nelerdir?

Lipman'ın dizisine hayranlık duymak, onu eleştirmemek anlamına gelmez. Uygulayıcıların sıkça dile getirdiği birkaç sınırlılık vardır. İlk olarak, romanlar belli bir dönemin ve kültürün izlerini taşır; okul hayatı, aile ilişkileri ve gündelik ayrıntılar bugünün Türkiye'sindeki bir çocuğa yabancı gelebilir. İkinci olarak, metinler uzundur ve bazı bölümler yoğun biçimde mantık alıştırmasına yöneldiği için dikkat süresi kısa sınıflarda zorlayıcı olabilir. Üçüncü olarak, kılavuzlar çok zengin olduğu için deneyimsiz bir öğretmen soruşturmayı kılavuzdaki sorulara boğabilir.

Bu sınırlılıklar, romanları tamamen bırakmak için değil, onları bilinçli kullanmak için bir hatırlatmadır. Birçok öğretmen bir bölümün yalnızca ana sahnesini kendi sözleriyle aktarıp soruşturmaya oradan başlıyor. Böylece Lipman'ın kurgusal ustalığından yararlanırken sınıfın gerçekliğine de uyum sağlanıyor.

Sık sorulan sorular

Lipman'ın romanları Türkçeye çevrildi mi?

Bazı romanlar farklı dönemlerde farklı dillere çevrildi. Türkçe baskıların güncelliği değişebileceği için yayınevlerini ve kütüphane kataloglarını kontrol etmenizi öneririz.

Okul öncesi için hangi roman uygundur?

Dizide okul öncesine en yakın roman Elfie'dir. Ancak bu yaşta resimli kitaplar ve kısa masallar çoğu zaman daha kolay uygulanır.

Romanlar yerine resimli kitap kullanmak P4C'nin özünden sapmak mı?

Hayır. Uyaranın türü değişse de soruları çocukların üretmesi, gerekçeye dayalı konuşma ve soruşturma topluluğu ilkeleri korunuyorsa yapılan iş P4C'dir.

Tartışma planı ile kolaylaştırıcı soruları aynı şey mi?

Benzer ama aynı değil. Tartışma planı bir kavram etrafında önceden hazırlanmış soru dizisidir; kolaylaştırıcı soruları ise oturum sırasında anlık olarak sorulan "Neden?", "Örnek verebilir misin?" gibi sorulardır.

Lipman'ın romanları, P4C'nin ilk ders malzemesiydi ve uyaran seçme sanatının temelini attı. Bugün farklı kaynaklarla çalışsanız da o romanların sorduğu soruyu sormaya devam edersiniz: "Bu metin çocukları düşünmeye davet ediyor mu?" Uyaran seçimini ve tartışma planı hazırlamayı uygulamalı öğrenmek isterseniz eğitim programlarımıza göz atabilirsiniz.