Çıkarım Nedir? Çocuklarla "O Hâlde" Diyerek Düşünmek

Kısa cevap: Çıkarım, bildiğimiz ya da kabul ettiğimiz şeylerden yeni bir sonuca varmaktır. "Bütün kediler hayvandır, Pamuk bir kedidir; o hâlde Pamuk bir hayvandır" basit bir çıkarımdır. Çocuklarla çıkarımı çalıştırmak için "Eğer bu doğruysa, o hâlde başka ne doğru olur?" sorusunu kullanabilir, geçerli ve geçersiz çıkarımları oyunlarla ayırt ettirebilirsiniz. Çıkarım, bir fikrin sonuçlarını görmeyi ve tutarlılığı sınamayı sağlar.

Çocuklar gün boyu çıkarım yapar: "Annem ceketini giydi, o hâlde dışarı çıkıyoruz." "Öğretmen kaşlarını çattı, demek ki kızgın." Bu çıkarımların bazıları doğru, bazıları aceledir. P4C'de amaç, bu doğal beceriyi bilinçli ve dikkatli bir düşünme aracına dönüştürmektir. Bu yazı, çıkarımın ne olduğunu, hangi türlerinin bulunduğunu ve çemberde nasıl kullanılacağını anlatıyor.

Çıkarım nedir, çocuğa nasıl anlatılır?

Çıkarım, bir düşünceden başka bir düşünceye geçmenin yoludur. Çocuklara şöyle anlatabilirsiniz: "Bazı şeyleri biliyoruz. Bunları bir araya getirince, henüz söylenmemiş yeni bir şeye varabiliyoruz. Buna çıkarım diyoruz."

Lipman'ın ilk romanı Harry Stottlemeier'in Keşfi tam da bu keşifle başlar: Harry, bir cümleyi ters çevirdiğinde her zaman doğru kalmadığını fark eder. "Bütün gezegenler güneşin etrafında döner" doğrudur; ama "Güneşin etrafında dönen her şey gezegendir" doğru değildir. Bu roman üzerine daha fazla bilgi için Lipman'ın felsefi romanları yazımıza bakabilirsiniz.

Çıkarımın türleri nelerdir?

Çocuklarla çalışırken felsefi terimlerin hepsini kullanmak gerekmez, ama kolaylaştırıcının üç temel türü bilmesi yararlıdır:

Tür	Nasıl işler?	Çocuk dilinde örnek	Kesinlik
Tümdengelim	Genel kuraldan özel duruma	"Bütün kuşların tüyü var; serçe kuş; o hâlde serçenin tüyü var."	Öncüller doğruysa sonuç kesin
Tümevarım	Tek tek örneklerden genel sonuca	"Gördüğüm her kuğu beyazdı; o hâlde bütün kuğular beyaz."	Olası, kesin değil
En iyi açıklamaya çıkarım	İpuçlarından en makul açıklamaya	"Yerde çamurlu ayak izleri var; biri dışarıdan gelmiş."	Makul, ama başka açıklamalar olabilir

Tablodaki ikinci örnek önemli bir ders içerir: Tümevarımla varılan sonuçlar, tek bir karşı örnekle sarsılabilir. Siyah kuğu, çocuklar için unutulmaz bir örnektir.

Geçerli ve geçersiz çıkarım arasındaki fark nedir?

Bir çıkarımın geçerli olması, öncüller doğruysa sonucun da zorunlu olarak doğru olması demektir. Geçersiz bir çıkarımda ise öncüller doğru olsa bile sonuç doğru olmayabilir. Çocukların sık yaptığı geçersiz çıkarımlardan bazıları şunlardır:

• Ters çevirme hatası: "Bütün köpekler hayvandır; o hâlde bütün hayvanlar köpektir."
• Tek örnekten genelleme: "Bir kere o lokantada karnım ağrıdı; o hâlde oranın bütün yemekleri bozuk."
• Ardışıklığı sebep sanmak: "Kırmızı çorabımı giydim ve maçı kazandık; o hâlde kırmızı çorap şans getiriyor."

Bu hatalar üzerinde çalışmak için çocuklar için mantık hataları yazımızdaki örneklerden yararlanabilirsiniz.

Çıkarım becerisi hangi etkinliklerle çalıştırılır?

"O hâlde" zinciri

Bir cümleyle başlayın: "Eğer okullarda hiç kural olmasaydı..." Her öğrenci bir önceki cümleye "o hâlde" ile bir sonuç ekler. Zincir ilerledikçe çocuklar bir fikrin nerelere varabileceğini görür.

Doğru mu, zorunlu mu?

Kartlara çıkarımlar yazın. Çocuklar her kartı iki soruya göre değerlendirir: "Sonuç doğru mu?" ve "Sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkıyor mu?" Bu ikisinin farklı sorular olduğunu keşfetmek çok öğreticidir.

Dedektif hikâyesi

Kısa bir olay anlatın: "Sabah bahçede kırık bir saksı ve yanında top vardı. Ali o sabah bahçede futbol oynamıştı." Çocuklar ne olduğuna dair çıkarımlar yapar, sonra her çıkarımın ne kadar kesin olduğunu tartışır. "Ali kırdı" sonucunun tek olası açıklama olup olmadığı sorulduğunda, rüzgâr ya da kedi gibi başka açıklamalar da ortaya çıkar.

Çemberde çıkarım nasıl kullanılır?

Çıkarımın soruşturmadaki en büyük gücü, bir fikrin sonuçlarını görünür kılmasıdır. Bir öğrenci bir görüş öne sürdüğünde kolaylaştırıcı şunu sorabilir: "Eğer bu doğruysa, o hâlde başka ne doğru olur?" Bu soru, fikrin tutarlılığını sınar.

Aşağıdaki kurgusal diyalog, beşinci sınıfta "Hayvanlar da haklara sahip olmalı mı?" sorusu üzerine geçer:

• Zeynep: Hayvanların hakları olmamalı, çünkü onlar düşünemez.
• Öğretmen: Eğer bu doğruysa, o hâlde başka ne doğru olur?
• Kerem: O hâlde düşünemeyen birinin hakları olmaz. Ama yeni doğmuş bebekler de pek düşünemez, onların hakları yok mu?
• Zeynep: Tabii ki var. O zaman belki haklar düşünmeye bağlı değil.
• Defne: Belki acı çekebilmeye bağlıdır. Hayvanlar acı çekebiliyor.
• Ömer: O hâlde acı çekebilen her şeyin hakkı var. Peki böcekler?

Bu diyalogda "o hâlde" sorusu, Zeynep'in görüşünün beklenmedik bir sonucunu açığa çıkardı; Zeynep de fikrini gözden geçirdi. Defne'nin yeni önerisi ve Ömer'in yeni çıkarımı, soruşturmayı ileri taşıdı.

Çıkarım çalışırken nelere dikkat edilmeli?

• Kesinlik dereceleri: Her çıkarım kesin değildir. "Kesin", "büyük olasılıkla" ve "belki" gibi ifadelerle çıkarımların gücünü derecelendirmeyi öğretin.
• Tek sonuca kilitlenmemek: Özellikle açıklama türü çıkarımlarda birden fazla makul sonuç olabileceğini hatırlatın.
• Mantığı kuru bir derse çevirmemek: Çıkarım, soruşturmanın bir aracıdır; sembollerle dolu mantık alıştırmalarına dönüşmemelidir.
• Duygusal konularda özen: Kişisel yaşantılar üzerine yapılan çıkarımlar ("Arkadaşım selam vermedi, demek ki bana kızgın") hassas olabilir; bu örnekleri genelleştirerek ve nazikçe ele alın.

Çıkarım ile varsayım nasıl birlikte çalışır?

Çıkarım ileriye, varsayım geriye bakar. Bir fikirden "o hâlde" diyerek sonuç çıkardığımızda ileri gideriz; "Bu fikir neyi kabul ediyor?" diye sorduğumuzda ise geriye, temellere ineriz. İyi bir soruşturmada bu iki hareket sıklıkla birbirini izler. Bir sonuç tuhaf ya da kabul edilemez göründüğünde, geriye dönüp hangi varsayımın bu sonuca yol açtığını aramak doğal bir adımdır.

Yukarıdaki hayvan hakları diyaloğunda tam olarak bu oldu: "O hâlde bebeklerin de hakkı yok" sonucu kabul edilemez bulununca, çocuklar geriye dönüp "haklar düşünmeye bağlıdır" varsayımını sorguladı. Kolaylaştırıcı bu hareketi fark edip adlandırdığında, çocuklar zamanla aynı yolu kendiliğinden izlemeye başlar: "Bu sonuç tuhaf, o zaman başta kabul ettiğimiz bir şey yanlış olabilir."

Çıkarım günlük hayatta nerede karşımıza çıkar?

Çıkarımı yalnızca çember içinde değil, gündelik durumlarda da fark ettirmek beceriyi güçlendirir. Teneffüsten sonra sınıfa dönen çocuklara "Bahçede ne olduğunu hiç görmediğim hâlde, şu ıslak ayakkabılara bakarak ne çıkarabilirim?" diye sorabilirsiniz. Bir haber başlığı, bir reklam ya da bir sınıf panosu da kısa çıkarım alıştırmaları için malzeme olabilir. Bu küçük anlar, çocuklara düşünme araçlarının derste kalan teknikler değil, her gün kullandıkları beceriler olduğunu gösterir.

Günlük durum	Olası çıkarım	Sorulacak soru
Sınıfın ışıkları kapalı	"Öğretmen henüz gelmedi."	"Başka hangi açıklamalar olabilir?"
Arkadaş sessiz ve üzgün görünüyor	"Bir şeye üzülmüş."	"Bunu nasıl anlayabiliriz, sormak mı gerekir?"
Kantinde uzun kuyruk	"Yeni bir yiyecek gelmiş."	"Bu çıkarım ne kadar kesin?"

Tablodaki her satır, çıkarımın kesinliğini tartışmak için bir fırsattır. Çocuklardan bir çıkarımı "kesin", "büyük olasılıkla" ya da "belki" diye derecelendirmelerini istediğinizde, aynı gözleme farklı güven düzeyleriyle yaklaşılabileceğini fark ederler. Bu farkındalık, özellikle aceleyle yargıya varmanın arkadaşlık ilişkilerinde yol açabileceği kırgınlıkları azaltmada da yardımcı olur.

Sık sorulan sorular

Çıkarım ile tahmin aynı şey mi?

Yakın ama aynı değil. Tahmin, bir şeyin ne olacağına dair bir öngörüdür; çıkarım ise bilinenlerden bir sonuca gerekçeli biçimde varmaktır. İyi bir tahmin çoğu zaman bir çıkarıma dayanır.

Çıkarım yapmak okuma-anlama becerisini destekler mi?

Evet. Metinde açıkça yazmayanı anlamak, yani satır arasını okumak bir çıkarım becerisidir. P4C'de çıkarım çalışmak bu beceriyle doğal biçimde örtüşür.

Kaç yaşında çıkarım çalışmaya başlanabilir?

Basit "o hâlde" oyunları okul öncesinde bile oynanabilir. Geçerli ve geçersiz çıkarımı ayırt etmek genellikle ilkokulun son yıllarında daha kolay kavranır.

Tümdengelim ve tümevarım terimlerini çocuklara öğretmek gerekir mi?

Gerekmez. Özellikle küçük yaşlarda "kuraldan örneğe" ve "örneklerden kurala" gibi sade ifadeler daha anlaşılırdır. Terimler, ortaokul ve lisede tanıtılabilir.

Çıkarım, bir fikri alıp onun nereye varacağını görmeyi sağlayan, P4C'nin en temel düşünme araçlarından biridir. "O hâlde" sorusu çemberde sık duyulmaya başladığında, çocuklar yalnızca ne düşündüklerini değil, bu düşüncenin neyi gerektirdiğini de fark eder. Diğer araçlarla birlikte düşünme araç kutusunu inceleyebilir, uygulamalı eğitim için eğitimlerimize göz atabilirsiniz.