Makul Olmak Ne Demek? P4C'nin Asıl Hedefini Anlamak
Lipman'a göre P4C'nin hedefi çocukları kusursuz mantıkçılar yapmak değil, makul insanlar olmalarına yardım etmek. Makullük nedir, sınıfta nasıl görünür?
Kısa cevap: P4C'de makul olmak, bir görüşü gerekçelere dayandırmak, başkalarının gerekçelerini dürüstçe dinlemek ve daha iyi bir gerekçe karşısında fikrini değiştirmeye açık olmaktır. Lipman, P4C'nin asıl hedefinin çocukları yalnızca mantıklı değil, makul insanlar yapmak olduğunu vurgular. Makullük; akıl yürütmeyi, başkalarına saygıyı ve kendi yanılabilirliğini kabul etmeyi birleştirir.
"P4C çocuklara ne kazandırır?" sorusuna genellikle eleştirel düşünme, soru sorma ya da konuşma becerisi diye cevap verilir. Bunlar doğrudur ama resmin tamamı değildir. Lipman'ın yazılarında sürekli dönülen bir kavram vardır: makullük. Bu kavramı anlamak, P4C'yi bir tartışma tekniğinden ayırır ve bir çemberin başarısını neye bakarak değerlendireceğinizi netleştirir.
Makul olmak ile rasyonel olmak aynı şey mi?
Gündelik dilde iki kelime yakın anlamda kullanılır; P4C bağlamında ise aralarında önemli bir fark vardır. Rasyonellik, bir hedefe en etkili yoldan ulaşmayı ya da mantık kurallarına uygun akıl yürütmeyi anlatır. Makullük ise bunu kapsar ama bir adım öteye gider: Başkalarının bakış açısını hesaba katmayı, kendi yanılabilirliğini kabul etmeyi ve ortak bir anlayışa açık olmayı içerir.
| Özellik | Yalnızca rasyonel | Makul |
|---|---|---|
| Gerekçe gösterir mi? | Evet | Evet |
| Karşı gerekçeyi dinler mi? | Kazanmak için dinleyebilir | Anlamak için dinler |
| Fikrini değiştirir mi? | Nadiren, yenildiğinde | Daha iyi gerekçe gördüğünde |
| Başkalarını hesaba katar mı? | Hedefe hizmet ediyorsa | Temel bir ölçüt olarak |
| Belirsizliğe tavrı | Kesin sonuç arar | "Şimdilik en iyi cevap" ile yetinebilir |
Kusursuz bir mantık yürüten ama karşısındakini hiç dinlemeyen biri rasyonel olabilir; makul değildir. P4C'nin hedefi ikincisidir.
Lipman makullüğü neden hedef olarak seçti?
Lipman'ın P4C'yi geliştirme sebebi, tartışmaların çok ama niteliğinin düşük olduğu bir toplumsal ortamdı. Ona göre sorun bilgi eksikliği değil, birlikte akıl yürütme kültürünün eksikliğiydi. İnsanlar görüş bildiriyor ama gerekçe tartmıyor, karşısındakini dinlemiyordu.
Demokratik bir toplumda yurttaşların farklı görüşleri gerekçelerle tartışabilmesi gerekir. Lipman'ın düşüncesinde bu fikir, John Dewey'in eğitim ve demokrasi anlayışıyla yakından bağlantılıdır. Makul çocuk, yarının makul yurttaşıdır.
Makul bir çocuk sınıfta nasıl davranır?
Makullük soyut bir kavram gibi görünse de çember içinde somut davranışlarla kendini gösterir:
- Görüşünü söylerken "çünkü" ile devam eder.
- Katılmadığı bir fikri önce doğru anlamaya çalışır: "Yani sen şunu mu diyorsun?"
- Kendi fikrine bir karşı örnek geldiğinde savunmaya geçmek yerine düşünür.
- Fikir değiştirdiğini açıkça söyleyebilir: "Başta öyle düşünüyordum ama Defne'nin örneği beni ikna etti."
- Kimseyi alaya almaz; fikre itiraz eder, kişiye değil.
- "Bilmiyorum" ya da "Emin değilim" demekten çekinmez.
Aşağıdaki kısa diyalog, beşinci sınıfta "Kurallara her zaman uymalı mıyız?" sorusu etrafında geçen kurgusal bir örnektir:
- Ömer: Kurallara her zaman uymalıyız, yoksa her şey karışır.
- Zeynep: Peki bir kural açıkça haksızsa? Mesela sadece erkeklerin top oynayabileceği bir kural?
- Ömer: Hmm. O zaman... belki haksız kurala uymak zorunda değiliz ama değiştirmeye çalışmalıyız.
- Kerem: Ömer'in ikinci fikri ilkinden daha iyi bence, çünkü hem düzeni hem adaleti düşünüyor.
Ömer'in fikrini değiştirmesi bir yenilgi değil, makullüğün kendisidir.
Makullük ile her fikre "olabilir" demek arasındaki fark nedir?
Makul olmak, her görüşü eşit derecede iyi saymak anlamına gelmez. Bazı gerekçeler diğerlerinden daha güçlüdür; bazı fikirler tutarsızdır. Makul kişi farklı fikirlere saygı duyar ama onları sorgulamaktan da kaçınmaz. Bu ayrımı P4C'de her fikir doğru mu yazımızda ayrıntılı işledik.
Dolayısıyla kolaylaştırıcının görevi "Herkesin fikri kendine" diyerek tartışmayı kapatmak değildir. Tersine, "Bu iki gerekçeden hangisi daha güçlü, neden?" sorusuyla çocukları gerekçeleri tartmaya davet etmektir.
Makullük nasıl beslenir?
Makullük bir kerede öğretilen bir bilgi değil, zamanla oluşan bir karakter özelliğidir. Aşağıdaki uygulamalar onu düzenli olarak besler:
- Gerekçe alışkanlığı: Her görüşten sonra nazikçe "Neden?" diye sormak.
- Özetleme: Katılmadan önce karşı fikri özetleme kuralı koymak.
- Fikir değiştirmeyi kutlamak: Oturum sonunda "Bugün fikrini değiştiren oldu mu?" diye sormak ve bunu olumlu karşılamak.
- Kolaylaştırıcının modellik etmesi: Öğretmenin kendisinin de "Bunu hiç böyle düşünmemiştim" diyebilmesi.
- Belirsizliğe alan açmak: Her oturumun kesin bir sonuçla bitmesini beklememek.
Makullük nasıl gözlenir ve değerlendirilir?
Makullüğü sınavla ölçmek zordur; ama gözlemle izlemek mümkündür. Birkaç haftada bir aynı sınıfı şu sorularla gözlemleyebilirsiniz:
| Gözlem sorusu | Başlangıçta | Birkaç hafta sonra |
|---|---|---|
| Kaç öğrenci görüşüne gerekçe ekliyor? | Birkaç kişi | Çoğunluk |
| Öğrenciler birbirine mi, öğretmene mi konuşuyor? | Öğretmene | Birbirine |
| Fikir değiştiren öğrenci bunu söyleyebiliyor mu? | Nadiren | Daha sık |
| Alaycı tepkiler var mı? | Zaman zaman | Azalmış |
Bu tablo not vermek için değil, sınıfınızın gelişimini görmek içindir. Bir değerlendirme turu da öğrencilerin kendi makullüklerini fark etmesine yardım eder.
Makullük eleştirel, yaratıcı ve özenli düşünmeyle nasıl ilişkilidir?
Lipman'ın düşünme boyutlarını makullükten ayrı düşünmek zordur. Makullük, bu boyutların bir arada ve dengeli çalıştığı hâldir. Yalnızca eleştirel düşünen biri her fikre kusur bulabilir ama yeni bir çözüm öneremeyebilir. Yalnızca yaratıcı düşünen biri çok fikir üretebilir ama fikirlerini sınamayabilir. Yalnızca özenli düşünen biri herkesin duygusunu gözetebilir ama bir fikrin zayıf olduğunu söylemekten çekinebilir.
Makul kişi üçünü birlikte kullanır: Fikri sınar, alternatif üretir ve bunu yaparken başkalarını hesaba katar. Buna, fikirleri birbirinin üzerine inşa etmeyi anlatan işbirlikçi düşünme boyutu eklendiğinde, makullük bireysel bir erdem olmaktan çıkar ve topluluğun bir özelliği hâline gelir.
Bu nedenle bir oturumu değerlendirirken tek bir boyuta odaklanmak yanıltıcı olabilir. "Çok iyi itiraz ettiler" demek yetmez; "İtiraz ederken birbirlerini dinlediler mi, yeni fikirler çıktı mı?" diye de sormak gerekir.
Makullüğü zedeleyen öğretmen tutumları nelerdir?
İyi niyetli öğretmen davranışları bile bazen makullüğün gelişmesini engelleyebilir. Sık rastlanan birkaç örnek:
- Doğru cevabı ödüllendirmek: Öğretmen belli bir cevabı onaylayınca öğrenciler gerekçe tartmayı bırakıp öğretmenin ne düşündüğünü tahmin etmeye başlar.
- Hızlı bitirme baskısı: Her oturumu net bir sonuçla kapatma isteği, düşünmek için gereken sessizliği ve belirsizliği ortadan kaldırır.
- Fikir değiştireni tutarsız bulmak: "Az önce başka bir şey söylemiştin" demek, fikir değiştirmeyi bir kusur gibi gösterir.
- Yalnızca hızlı konuşanlara söz vermek: Makullük düşünmek için zaman ister; yavaş düşünen öğrencilerin katkısı çoğu zaman daha olgundur.
Bu tutumları fark etmek için kendi oturumlarınızı zaman zaman kaydedip dinlemek ya da bir meslektaşınızdan gözlem istemek faydalı olur.
Makullük veliye nasıl anlatılır?
Veli toplantılarında P4C'nin hedefini "çocuğunuz daha makul bir insan olacak" diye anlatmak soyut kalabilir. Bunun yerine somut davranışlardan söz etmek daha anlaşılırdır: Çocuğun bir isteğini gerekçesiyle ifade etmesi, kardeşiyle tartışırken onun ne demek istediğini sorması, "Haklısın, bunu düşünmemiştim" diyebilmesi. Bu örnekler, makullüğün evde de gözlenebilen bir tutum olduğunu gösterir ve velilerin sürece destek vermesini kolaylaştırır.
Kısacası makullük, tek bir oturumda görülen parlak bir çıkış değil, haftalar içinde biriken küçük alışkanlıkların toplamıdır. Bir öğrencinin ilk kez "Belki ben yanılıyorum" dediği an, çoğu zaman o sınıf için önemli bir dönüm noktasıdır; bu anı fark etmek ve sessizce takdir etmek kolaylaştırıcının işidir.
Sık sorulan sorular
Makul olmak, uysal olmak mı demek?
Hayır. Makul kişi itiraz eder, sorgular ve gerektiğinde güçlü biçimde karşı çıkar. Farkı, bunu gerekçeyle ve karşısındakine saygıyla yapmasıdır.
Küçük çocuklardan makullük beklenebilir mi?
Basit biçimleriyle evet. Okul öncesi bir çocuğun "Çünkü..." diyerek bir gerekçe eklemesi ya da arkadaşının fikrini beğendiğini söylemesi makullüğün ilk adımlarıdır.
Makullük değerler eğitimiyle aynı şey mi?
Değildir. Değerler eğitimi belirli değerleri aktarmayı hedeflerken makullük, değerler hakkında birlikte düşünme tutumunu geliştirir. Bu farkı P4C ile değerler eğitimi yazımızda ele aldık.
Makullük sınavla ölçülür mü?
Standart bir sınavla ölçmek zordur. Gözlem formları, öğrenci öz değerlendirmeleri ve oturum notları daha uygun araçlardır.
Makullük, P4C'nin tüm tekniklerinin yöneldiği ortak hedeftir: gerekçeli, dinleyen ve değişmeye açık bir düşünme tarzı. Bu hedefi göz önünde tuttuğunuzda, bir oturumun başarısını ne kadar çok konuşulduğuyla değil, ne kadar iyi birlikte düşünüldüğüyle ölçmeye başlarsınız. Yaklaşımı derinlemesine öğrenmek isterseniz temel eğitim programımızın ayrıntılarına göz atabilirsiniz.