Matthew Lipman Kimdir? Çocuklar İçin Felsefe Nasıl Doğdu?
Çocuklar İçin Felsefe, bir üniversite hocasının öğrencilerinin akıl yürütmesinden duyduğu kaygıyla başladı. Matthew Lipman'ın hikâyesi ve P4C'nin doğuşu.
Kısa cevap: Matthew Lipman, Çocuklar İçin Felsefe (P4C) yaklaşımını geliştiren Amerikalı felsefecidir. Columbia Üniversitesi'nde ders verirken öğrencilerinin akıl yürütme becerilerinin zayıf olduğunu gözlemledi ve bu becerilerin çok daha erken yaşta, felsefi sohbetlerle beslenebileceğini düşündü. Bunun için çocuklara yönelik felsefi romanlar yazdı ve 1970'lerde Ann Margaret Sharp ile birlikte P4C'yi bir eğitim programına dönüştürdü.
Bir yaklaşımı iyi uygulamak için nereden geldiğini bilmek işe yarar. P4C'nin neden çemberde oturduğunu, neden kolaylaştırıcının cevap vermediğini ve neden soruların çocuklardan geldiğini anlamanın en kısa yolu, Lipman'ın hangi soruna çözüm aradığını görmektir. Bu yazı özellikle P4C'yi yeni duyan öğretmenler ve yaklaşımı derinlemesine anlamak isteyen eğitimciler için hazırlandı.
Matthew Lipman kimdir?
Matthew Lipman (1922–2010), mantık ve felsefe alanında çalışan Amerikalı bir akademisyendir. Uzun yıllar Columbia Üniversitesi'nde felsefe dersleri verdi. Onu bugün hatırlanır kılan şey akademik makaleleri kadar, felsefeyi üniversite amfisinden alıp ilkokul sınıfına taşıma cesaretidir.
Lipman'ın temel iddiası basitti ama o dönem için şaşırtıcıydı: Çocuklar felsefe yapabilir. Üstelik felsefe onlara hazır bilgi olarak değil, kendi sorularını birlikte araştırma pratiği olarak sunulursa düşünme becerileri gelişir. Bu iddia, "felsefe yetişkin işidir" ve "çocuk soyut düşünemez" varsayımlarına doğrudan meydan okuyordu.
P4C fikri hangi sorundan doğdu?
Lipman, üniversite öğrencilerinin bir argümanı değerlendirmekte, gerekçe ile görüşü ayırmakta ve tutarlı akıl yürütmekte zorlandığını fark etti. 1960'ların sonunda Amerika'da kampüsler hareketliydi; tartışmalar çoktu ama Lipman'a göre tartışmaların niteliği düşüktü. İnsanlar yüksek sesle konuşuyor, ancak birbirini dinleyip gerekçeleri tartamıyordu.
Buradan vardığı sonuç şuydu: Üniversitede bu becerileri kazandırmaya çalışmak geç kalmaktır. Düşünme alışkanlıkları çok daha erken biçimlenir. Çocukluk, merakın en canlı olduğu ve "neden?" sorusunun en sık sorulduğu dönemdir. Eğer okul bu merakı ezberle bastırmak yerine besleyebilirse, akıl yürütme de kendiliğinden güçlenebilirdi.
İlk felsefi roman neden yazıldı?
Lipman, çocuklara felsefe öğretmek için ders kitabı yazmadı; bir roman yazdı. Harry Stottlemeier'in Keşfi adlı bu romanda, okul çağındaki çocuklar gündelik olaylar üzerinden mantık kurallarını kendi kendilerine keşfeder. Kahramanın adı da Aristoteles'e gönderme yapan bir kelime oyunudur.
Roman seçimi bilinçliydi. Lipman'a göre ders kitabı cevabı önceden verir; roman ise okuru bir soruyla baş başa bırakabilir. Karakterler de düşünme modeli olur: Hata yaparlar, birbirlerini düzeltirler, fikir değiştirirler. Çocuk okurken yalnızca bir hikâye izlemez, düşünmenin nasıl yapıldığını da görür. Bu romanların ayrıntısını Lipman'ın felsefi romanları yazımızda ele aldık.
Lipman ve Sharp P4C'yi nasıl bir programa dönüştürdü?
Romanın kendisi yetmezdi; öğretmenin bu romanla ne yapacağını bilmesi gerekiyordu. Lipman, Montclair'e geçtikten sonra 1974'te Ann Margaret Sharp ile birlikte Çocuklar İçin Felsefeyi Geliştirme Enstitüsü'nü (IAPC) kurdu. Burada romanlara eşlik eden öğretmen kılavuzları, alıştırmalar ve tartışma planları hazırlandı.
Sharp'ın katkısı özellikle önemlidir. Soruşturma topluluğu fikrinin sınıf pratiğine dönüşmesinde, öğretmen eğitiminde ve "özenli düşünme" vurgusunda onun emeği belirleyicidir. P4C'yi yalnızca Lipman'ın eseri olarak anlatmak eksik kalır.
| Dönem | Gelişme | Bugünkü uygulamaya yansıması |
|---|---|---|
| 1960'ların sonu | Lipman, üniversite öğrencilerinin akıl yürütmesindeki zayıflığı gözlemler | Düşünme becerilerine erken yaşta başlama fikri |
| İlk roman | Harry Stottlemeier'in Keşfi yazılır | Uyaranla başlayan oturum yapısı |
| 1974 | Lipman ve Sharp IAPC'yi kurar | Öğretmen kılavuzları ve eğitmen eğitimi geleneği |
| Sonraki yıllar | Farklı yaşlar için yeni romanlar ve kılavuzlar | Yaşa göre uyaran seçimi |
| Yayılma dönemi | Yaklaşım pek çok ülkeye taşınır, yerel uyarlamalar doğar | Resimli kitap, masal, film gibi farklı uyaranlar |
Lipman'ın düşüncesinde hangi temel fikirler var?
Lipman'ın yazılarında sürekli karşımıza çıkan birkaç fikir, P4C'nin bugünkü biçimini açıklar:
- Soruşturma topluluğu. Sınıf, bilgi aktarılan bir yer değil, birlikte araştıran bir topluluk olmalıdır. Bu kavramın kökenini Peirce'ten Lipman'a uzanan yazımızda anlattık.
- Makul olmak. Amaç çocuğu küçük bir mantıkçı yapmak değil, gerekçelere açık, başkalarını dinleyen ve fikrini değiştirebilen biri olmasına yardım etmektir.
- Çok boyutlu düşünme. Eleştirel, yaratıcı ve özenli düşünme birbirinden ayrılmaz; iyi düşünme üçünü birlikte içerir.
- Öğretmenin yeni rolü. Öğretmen cevabı bilen kişi değil, soruşturmayı yönlendiren ve derinleştiren kolaylaştırıcıdır.
Bu fikirlerin her biri, bugün bir P4C çemberinde gördüğünüz somut bir uygulamaya karşılık gelir: çember düzeni, çocukların kendi sorularını üretmesi, "Neden böyle düşünüyorsun?" sorusu ve oturum sonundaki değerlendirme turu.
P4C Lipman'dan sonra nasıl değişti?
Yaklaşım farklı ülkelere yayıldıkça uygulamalar çeşitlendi. Bazı ülkelerde Lipman'ın romanları çevrilerek kullanıldı; bazılarında öğretmenler resimli kitaplar, kısa filmler, fotoğraflar ve yerel masallarla çalışmayı tercih etti. Özellikle İngiltere'de resimli kitapla başlayan, çocukların soru ürettiği ve oyladığı oturum yapısı yaygınlaştı.
Bu çeşitlilik bir kopuş değil, bir uyarlamadır. Uyaran değişse de özü aynı kalır: çocukların kendi sorusu, gerekçeye dayalı konuşma, birbirini dinleme ve düşünme üzerine düşünme. Türkiye'de de öğretmenler Keloğlan masallarından Nasreddin Hoca fıkralarına kadar yerel malzemeyle aynı ilkeleri uyguluyor.
P4C'nin etkisi araştırıldı mı?
Lipman'ın kendisi ve IAPC çevresinde yıllar içinde çeşitli değerlendirmeler yapıldı. Daha yakın dönemde, İngiltere'de Education Endowment Foundation'ın desteklediği ve Gorard, Siddiqui ve See'nin yürüttüğü 2015 tarihli değerlendirme dikkat çekti; bu çalışmada ilkokul öğrencilerinde okuma ve matematik üzerinde olumlu etkiler raporlandı.
Bu tür bulgular yol göstericidir ama sihirli bir sonuç vaat etmez. P4C'nin etkisi, uygulamanın düzenine, kolaylaştırıcının niteliğine ve sınıf kültürüne bağlıdır. Tek bir oturumdan mucize beklemek yerine, düzenli ve özenli bir pratik hedeflenmelidir.
Bugün bir öğretmen Lipman'dan ne öğrenebilir?
Lipman'ın mirasını sınıfa taşımak için romanlarını birebir kullanmanız gerekmez. Onun asıl önerisi bir tutumdur. Bu tutumu şu sorularla kendinize hatırlatabilirsiniz:
- Bu derste sorular kimden geliyor: benden mi, çocuklardan mı?
- Çocuklar bir fikri söylerken gerekçesini de ekliyor mu?
- Farklı düşünen iki öğrenci birbirine mi konuşuyor, yoksa ikisi de bana mı?
- Bugün birisi fikrini değiştirdi mi ve bunu rahatça söyleyebildi mi?
Küçük bir örnek: Üçüncü sınıfta Defne "Hayvanat bahçesi hayvanlar için iyidir" dediğinde, cevabı düzeltmek yerine "Neden öyle düşünüyorsun?" diye sormak ve ardından sınıfa "Defne'ye katılmayan var mı, neden?" diye dönmek, Lipman'ın önerdiği sınıfın küçük bir provasıdır.
Lipman hakkında yanlış bilinenler nelerdir?
P4C'nin yayılmasıyla birlikte Lipman'ın fikirleri de bazen eksik ya da çarpıtılmış biçimde aktarılıyor. Sık karşılaşılan birkaç yanılgıyı düzeltmek, yaklaşımı doğru uygulamanıza yardım eder:
- "Lipman çocuklara felsefe tarihi öğretmek istedi." Hayır. Amacı filozofların adlarını ve görüşlerini ezberletmek değil, çocukların felsefe yapmasını sağlamaktı. Romanlarında Platon ya da Kant'ın adı neredeyse hiç geçmez; ama onların sorduğu sorular geçer.
- "P4C yalnızca üstün yetenekli çocuklar içindir." Lipman'ın hedefi tüm çocuklardı. Ona göre akıl yürütme, belli bir zekâ düzeyine sahip olanların ayrıcalığı değil, herkesin geliştirebileceği bir beceriydi.
- "P4C bir mantık dersidir." Mantık önemli bir parçadır ama tamamı değildir. Lipman aynı ölçüde yaratıcı ve özenli düşünmeyi de önemsedi.
- "Öğretmen hiç yön vermez." Kolaylaştırıcı cevap dayatmaz ama soruşturmayı yönlendirir, derinleştirir ve düşünme araçlarını hatırlatır. Bu, pasif bir tutum değildir.
Bu yanılgıların ortak noktası, P4C'yi ya fazla akademik ya da fazla serbest bir sohbet olarak görmektir. Lipman'ın önerisi ikisinin arasında durur: Çocukların merakından doğan ama disiplinli bir düşünme pratiği.
Sık sorulan sorular
Matthew Lipman hangi ülkeden?
Matthew Lipman Amerika Birleşik Devletleri'nde doğmuş ve çalışmış bir felsefecidir. Uzun süre Columbia Üniversitesi'nde ders verdi, daha sonra çalışmalarını Montclair'deki enstitüde sürdürdü.
P4C'yi yalnızca Lipman mı kurdu?
Hayır. Fikrin öncüsü Lipman olsa da Ann Margaret Sharp, P4C'nin bir eğitim programına dönüşmesinde ve öğretmen eğitiminde temel rol oynadı. Yaklaşımı ikisinin ortak emeği olarak anmak daha doğrudur.
Lipman'ın romanları Türkçede var mı?
Lipman'ın bazı eserleri farklı dillere çevrildi. Türkçe baskıların güncel durumu değişkenlik gösterebileceği için yayınevlerinin kataloglarını kontrol etmenizi öneririz. Romanlar olmadan da resimli kitap ve masallarla aynı ilkelerle çalışabilirsiniz.
Lipman'ın yaklaşımı bugün hâlâ geçerli mi?
Temel ilkeleri, yani çocukların kendi sorularını araştırması ve gerekçeye dayalı konuşma, bugün de P4C'nin omurgasıdır. Uygulama biçimleri ise ülkelere ve yaş gruplarına göre zenginleşmiştir.
Lipman'ın hikâyesi, küçük bir gözlemin nasıl bir eğitim hareketine dönüşebileceğini gösteriyor. Onun sorusu, "Çocuklar daha iyi düşünmeyi nasıl öğrenir?", hâlâ her sınıfta yeniden soruluyor. Bu mirası sınıfınızda sistemli biçimde uygulamak isterseniz P4C eğitmen eğitimi programımızı inceleyebilir, yaklaşımın genel çerçevesi için P4C nedir yazımıza göz atabilirsiniz.