P4C kolaylaştırıcılığında kendinizi nasıl değerlendirirsiniz?

Kısa cevap: P4C kolaylaştırıcılığında kendinizi değerlendirmek için beş boyuta bakın: güvenli ortam kurma, soru üretimini yönetme, soruşturmayı derinleştirme, katılımı dengeleme ve oturumu kapatma. Her boyutu genel izleniminize göre değil, somut göstergelere göre puanlayın; örneğin "kaç çocuk birbirine doğrudan yanıt verdi?" ya da "kaç kez gerekçe istedim?" gibi. Değerlendirmeyi dönemde birkaç kez tekrarlayıp tek bir oturuma değil eğilime bakın.

Kolaylaştırıcılar çoğu zaman bir oturumun nasıl geçtiğini, o günkü ruh hâllerine göre değerlendirir: "Bugün güzel geçti", "Bugün hiç olmadı". Oysa bu izlenimler yanıltıcı olabilir. Çocukların çok güldüğü bir oturum yüzeyde kalmış, sessiz geçen bir oturum ise derin bir düşünceye kapı açmış olabilir. Bu yazı, kendi pratiğinize daha sistemli bakmanız için bir çerçeve sunuyor.

Öz değerlendirme neden gerekli?

Süpervizyon ve akran gözlemi değerlidir ama her zaman erişilebilir değildir. Öz değerlendirme ise her oturumdan sonra yapabileceğiniz bir alışkanlıktır. Ayrıca süpervizyona gittiğinizde kendi değerlendirmenizi getirmek, görüşmeyi çok daha verimli kılar. Bu konuda süpervizyona nasıl hazırlanılır yazısına bakabilirsiniz.

Öz değerlendirmenin amacı kendinizi yargılamak değil, gelişim için somut bir odak bulmaktır. Her oturumda her şeyi iyileştirmeye çalışmak yerine, bir iki boyuta odaklanmak daha verimlidir.

Kolaylaştırıcılığın beş boyutu nelerdir?

Boyut	Somut gösterge	Başlangıç	Gelişen	Yerleşik
Güvenli ortam	Çocuklar "bilmiyorum" ya da "katılmıyorum" demekten çekinmiyor mu?	Kurallar yeni konuldu	Kurallar çoğunlukla işliyor	Çocuklar kuralları birbirine hatırlatıyor
Soru üretimi	Sorular açık uçlu ve tartışmaya uygun mu?	Sorular çoğunlukla bilgi sorusu	Birkaç felsefi soru çıkıyor	Çocuklar soruları kendileri gruplayabiliyor
Derinleştirme	Gerekçe, örnek, karşı örnek isteniyor mu?	Nadiren	Kolaylaştırıcı düzenli olarak istiyor	Çocuklar birbirinden istiyor
Katılım dengesi	Konuşma birkaç çocukta mı toplanıyor?	Birkaç çocuk baskın	Denge için araçlar kullanılıyor	Çocuklar sessiz arkadaşlarını davet ediyor
Kapanış	Oturum bir değerlendirme turuyla bitiyor mu?	Zil çalınca bitiyor	Kısa bir son söz var	Çocuklar düşünce değişimlerini ifade ediyor

Bu tabloyu her oturumdan sonra doldurmak zorunda değilsiniz. Ayda bir ya da dört beş oturumda bir doldurmak, eğilimi görmek için yeterlidir.

Güvenli ortamı nasıl değerlendirirsiniz?

Güvenli bir çemberde çocuklar yanlış olabileceğini düşündüğü fikirleri de söyler. Kendinize şu soruları sorun:

• Bir çocuk bir başkasına güldüğünde nasıl tepki verdim?
• Çocuklar "Ben fikrimi değiştirdim" demekten çekiniyor mu?
• Kuralları çocuklarla birlikte mi koyduk?

Bu boyut, soruşturmanın temelidir. Dinleme kültürünün nasıl kurulduğunu merak ediyorsanız P4C çemberinde dinleme kültürü nasıl kurulur yazısını okuyabilirsiniz.

Soruşturmayı ne kadar derinleştirdiğinizi nasıl ölçersiniz?

Derinleştirme, kolaylaştırıcılığın en zor boyutudur. Bir oturumda kaç kez şu hamleleri yaptığınızı saymak iyi bir başlangıçtır:

• Gerekçe istemek: "Neden öyle düşünüyorsun?"
• Örnek istemek: "Bir örnek verebilir misin?"
• Karşı örnek istemek: "Bunun geçerli olmadığı bir durum var mı?"
• Ayrım yapmaya davet etmek: "Bu ikisi arasında fark var mı?"
• Bağlantı kurmaya davet etmek: "Bu, Elif'in söylediğiyle nasıl ilişkili?"

Kayıt ya da gözlemci notu yoksa, oturumdan hemen sonra hatırladığınız anları yazın. Zamanla bu hamlelerin sayısının arttığını ve çocukların da aynı soruları birbirine sormaya başladığını göreceksiniz.

Katılım dengesini nasıl izlersiniz?

Katılım dengesini izlemenin en basit yolu, oturum sırasında ya da hemen sonrasında bir sınıf listesi üzerinde konuşanları işaretlemektir. Birkaç oturumun sonunda şu soruları sorun:

• Hep aynı çocuklar mı konuşuyor?
• Hiç konuşmayan çocuklar kimler? Onlar başka yollarla (işaret, çizim, eşli konuşma) katılıyor mu?
• Kız ve erkek çocuklar, farklı akademik düzeydeki çocuklar arasında bir dengesizlik var mı?

Sessiz kalan çocukların katılmıyor olduğu anlamına gelmediğini unutmayın; bazı çocuklar dinleyerek düşünür. Ama sistematik olarak sesi duyulmayan bir grup varsa, eşli konuşma ya da küçük grup gibi araçlar deneyin.

Kendi konuşma payınızı nasıl değerlendirirsiniz?

Yeni kolaylaştırıcıların en sık düştüğü tuzaklardan biri çok konuşmaktır: çocukların fikirlerini özetlemek, düzeltmek, yorum eklemek. Bir oturum kaydını dinlediğinizde kendi konuşma sürenizi kabaca tahmin edin. Kolaylaştırıcının konuşması soruşturmanın önüne geçmemelidir.

Şu sorular yardımcı olur:

• Bir çocuğun fikrini kendi cümlelerimle tekrar ettiğimde anlamını değiştirdim mi?
• "Çok güzel", "Harika" gibi övgüler soruşturmayı kapattı mı?
• Sessizlikte hemen araya girdim mi, yoksa düşünme süresi tanıdım mı?

Değerlendirmeyi gelişim hedefine nasıl dönüştürürsünüz?

Tabloyu doldurduktan sonra yalnızca bir ya da iki boyut seçin. Seçtiğiniz boyut için somut ve gözlemlenebilir bir hedef yazın. Örneğin:

• "Önümüzdeki üç oturumda her oturumda en az üç kez karşı örnek isteyeceğim."
• "Soru toplama ve seçme aşamasını on dakikayla sınırlayacağım."
• "Oturum başında konuşmayan üç çocuğu eşli konuşmayla sürece katacağım."

Hedefinizi bir sonraki oturum planınızın en üstüne yazın ve oturum sonrasında kontrol edin. Hedefe ulaştığınızda yeni bir boyuta geçin.

Soru üretimi ve kapanışı nasıl değerlendirirsiniz?

Soru üretimi aşamasında dikkat edilecek nokta, çocukların sorularının zamanla nasıl değiştiğidir. Bir oturumdan sonra tahtadaki soruları üç gruba ayırın:

• Bilgi soruları: Kitaptan ya da bir kaynaktan cevaplanabilen sorular ("Ayı kaç yaşında?").
• Merak soruları: İlginç ama tartışmaya kapısı dar sorular ("Ayı neden mavi?").
• Felsefi sorular: Birden fazla makul cevabı olan, kavramlara dokunan sorular ("Bir hayvan arkadaşımız olabilir mi?").

Felsefi soruların oranının dönem içinde artması, sizin soru üretimini iyi yönettiğinizin bir göstergesidir. Felsefi soruyu ayırt etmek konusunda felsefi soru nedir yazısı yardımcı olur.

Kapanışı değerlendirirken ise şu soruya bakın: Çocuklar oturumdan bir şey götürdü mü? Son söz turunda "Başta şöyle düşünüyordum ama Zeynep'in örneğinden sonra..." gibi cümleler duyuyorsanız kapanış işini görüyor demektir. Oturum her seferinde zil çalınca yarım kalıyorsa, soruşturma süresini beş dakika kısaltıp kapanışa ayırmayı deneyin.

Öz değerlendirme için örnek bir oturum notu

Aşağıda kısa bir örnek var:

"Tarih: Mart, 4. sınıf. Boyut: derinleştirme. Hedef: üç kez karşı örnek istemek. Sonuç: iki kez istedim. Kerem'in 'Yalan her zaman kötüdür' cümlesine 'Yalanın iyi olduğu bir durum düşünebilir miyiz?' diye sordum; Elif sürpriz parti örneğini verdi ve tartışma canlandı. Üçüncüyü unuttum çünkü süre azaldı. Sonraki hedef: aynı hedefi korumak, soru seçimini kısaltmak."

Bu kadar kısa bir not bile, birkaç hafta sonra geriye baktığınızda gelişiminizi açıkça gösterir.

Öz değerlendirmenin sınırları nelerdir?

Kendi pratiğimizi değerlendirirken kör noktalarımız vardır. Bu yüzden öz değerlendirme, süpervizyonun ya da akran gözleminin yerini tam olarak tutmaz. Ayda bir bir meslektaşla karşılıklı gözlem yapmak ya da yılda birkaç kez süpervizyon almak, öz değerlendirmenizi dengeler. Süpervizyonun önemi için P4C süpervizyonu nedir yazısına bakabilirsiniz.

Ayrıca çocukların görüşünü de sorun. "Çemberde kendini dinlenmiş hissettin mi?" gibi basit bir soru, sizin göremediğiniz bir şeyi gösterebilir.

Sık sorulan sorular

Öz değerlendirmeyi her oturumdan sonra yapmalı mıyım?

Kısa bir yansıtma notunu her oturumdan sonra yazmak idealdir. Beş boyutlu tabloyu ise ayda bir ya da birkaç oturumda bir doldurmak, eğilimi görmek için yeterlidir.

Kendimi hep "başlangıç" düzeyinde görüyorum, bu normal mi?

Evet, özellikle ilk aylarda çok yaygındır. Kendinizi hangi düzeyde gördüğünüzden çok, bir boyuttaki somut göstergelerin zamanla değişip değişmediğine bakın. Küçük değişimler gerçek gelişimdir.

Bu tabloyu öğrencileri değerlendirmek için de kullanabilir miyim?

Tablo kolaylaştırıcı içindir, ama bazı boyutlar, örneğin gerekçe gösterme ve birbirine yanıt verme, çemberin genel gelişimini izlemek için uyarlanabilir. Bireysel çocukları puanlamak yerine sınıfın genel eğilimine bakmak daha uygundur.

Kayıt yapamıyorsam öz değerlendirme güvenilir olur mu?

Kayıt olmadan da öz değerlendirme yapılabilir; ancak hafızanın seçici olduğunu unutmayın. Oturumdan hemen sonra not almak, bir meslektaştan konuşma haritası tutmasını istemek güvenilirliği artırır.

Sonuç

Kolaylaştırıcılıkta öz değerlendirme; güvenli ortam, soru üretimi, derinleştirme, katılım dengesi ve kapanış boyutlarında somut göstergelere bakmakla başlar. Her seferinde bir iki boyuta odaklanıp gözlemlenebilir hedefler koyduğunuzda gelişiminiz görünür hâle gelir. Süpervizyonlu uygulamalı bir eğitim arıyorsanız temel eğitim sayfamızı inceleyebilirsiniz.