Şiirle Çocuklarla Felsefe: Dizeden Sorgulamaya

Kısa cevap: Şiirle felsefe yapmak için kısa, imgelerle dolu ve tek bir anlamı olmayan bir şiir seçin; şiiri iki kez, farklı seslerle okuyun, ardından çocuklardan en çok takıldıkları kelimeyi ya da dizeyi seçmelerini isteyin ve o kelime etrafında soru üretin. Şiirin yoğunluğu ve belirsizliği, zaman, güzellik, yalnızlık, sevgi gibi kavramlarda derin sorular açar. Telif açısından halk şiiri ürünleri, telif süresi dolmuş şairler ya da kendi yazdığınız dizeler güvenli seçeneklerdir.

Şiir, dilin en yoğun hâlidir. Birkaç dize, bir romanın anlatabileceğinden fazlasını sezdirebilir. Bu yoğunluk şiiri bazen zor gösterse de çocuklar aslında şiire çok yakındır: tekerlemeler, sayışmacalar, ninniler ve maniler, onların ilk şiirleridir. P4C'de şiir, bir yorumlama egzersizi olarak değil, düşünmeyi başlatan bir kıvılcım olarak kullanılır. Bu yazıda şiiri çembere nasıl taşıyacağınızı anlatıyoruz.

Şiir neden güçlü bir uyarandır?

Şiirin gücü, açıklamamasındadır. Bir şiir bir duyguyu, bir anı ya da bir düşünceyi gösterir ama genellikle ne anlama geldiğini söylemez. Bu boşluk, okuyucuyu düşünmeye davet eder.

Şiirin bir başka özelliği de kelimeleri alışılmadık biçimlerde kullanmasıdır. "Zaman akıyor" gibi bir ifade, gündelik dilde fark edilmez; bir şiirde ise "Zaman gerçekten akar mı? Akıyorsa nereye?" sorusunu doğurabilir. Mecazlar ve imgeler, dilin kendisi üzerine düşünmek için birer kapıdır.

Son olarak şiir kısadır. Birkaç dakikada okunur, tekrar tekrar okunabilir ve tahtaya tamamen yazılabilir. Bu da çocukların metne sürekli geri dönmesini ve gerekçelerini metne dayandırmasını kolaylaştırır.

Hangi şiir türleri hangi yaşta çalışır?

Şiir türü	Özellik	Açtığı kavramlar	Uygun yaş
Tekerleme ve sayışmaca	Ses oyunu, ritim, anlamsızlık	Anlam, dil, oyun	4–7
Mani	Dört dizelik anonim halk şiiri	Sevgi, özlem, doğa	8+
Kısa doğa şiiri	Tek bir imge ya da an	Zaman, değişim, güzellik	7+
Haiku	Üç dizelik, tek anlık gözlem	Dikkat, an, sessizlik	9+
Halk şiiri (koşma, ilahi)	Tasavvufi ya da lirik temalar	Sevgi, ölüm, insan olmak	12+
Serbest şiir	İmge ve düşünce yoğun	Kimlik, özgürlük, anlam	13+

Haiku, Japon şiir geleneğinden gelen kısa bir biçimdir. Bu geleneğin en bilinen şairlerinden Matsuo Bashō'nun, eski bir havuza bir kurbağanın atlamasını ve suyun sesini anlatan haikusu, tek bir anın nasıl şiire dönüştüğünü gösteren klasik bir örnektir. Çocuklarla bu tür bir örneği anlatıp ardından kendi haikularını yazmalarını istemek, dikkat ve an üzerine güzel bir çalışma olur.

Şiir nasıl okunmalı?

Şiirin okunuş biçimi, anlamın algılanmasını doğrudan etkiler. Şu adımları izleyebilirsiniz:

İlk okuma: yavaş ve sade. Şiiri siz okuyun, abartılı bir tonlama yapmadan, yavaşça.
Sessizlik. Birkaç saniye bekleyin.
İkinci okuma: başka bir ses. Şiiri bir çocuğa ya da birkaç çocuğa dize dize okutun. Farklı sesler, farklı vurgular ortaya çıkarır.
Görsel destek. Şiiri tahtaya yazın ya da her çocuğa bir kopya verin. Metin görünür olduğunda çocuklar belirli kelimelere dönebilir.

Kelime avı nedir, nasıl yapılır?

Kelime avı, şiirle çalışırken en işe yarayan tekniklerden biridir. Çocuklardan şiirde en çok dikkatlerini çeken, onları şaşırtan ya da düşündüren bir kelimeyi ya da ifadeyi seçmelerini isteyin.

Seçilen kelimeler tahtaya yazılır. Genellikle bazı kelimeler birden fazla çocuk tarafından seçilir; bunlar şiirin "sıcak noktaları"dır. Ardından şu sorular sorulabilir:

"Neden bu kelimeyi seçtin?"
"Bu kelime şiirde ne anlama geliyor olabilir?"
"Bu kelime gündelik hayatta da aynı anlama mı gelir?"

Kelime avı, soru üretimine doğal bir köprü kurar. Çocukların seçtiği kelimeler, çoğu zaman felsefi kavramlara denk düşer: zaman, yalnız, sonsuz, güzel, gerçek.

Örnek: Bir mani ile ilkokul çemberi

Maniler, Türk halk edebiyatının dört dizelik anonim şiirleridir ve telif sorunu taşımazlar. Özlem ya da uzaklık temalı bir mani okunduktan sonra dördüncü sınıfta şu tür sorular gelebilir:

Elif: "Birini özlemek neden üzücü?"
Kerem: "Uzakta olan biri yine de yakın olabilir mi?"
Zeynep: "Şiir neden bu kadar kısa? Kısa olunca daha mı güzel?"
Ali: "Maniyi kim yazmış? Kimse bilmiyorsa kimin?"

Ali'nin sorusu, beklenmedik bir felsefi alana açılır: sahiplik ve yaratıcılık. Bir eser, kimse yazarını bilmediğinde kime aittir? Kerem'in sorusu ise uzaklık ve yakınlığın fiziksel mi, duygusal mı olduğu üzerine düşündürür. Kolaylaştırıcı olarak "Yakınlık neyle ölçülür?" diye derinleştirebilirsiniz.

Tek bir dize nasıl bütün bir oturumu taşır?

Bazen bir şiirin tamamı yerine tek bir dize, hatta tek bir mecaz yeterlidir. Kendi yazacağınız ya da anonim bir üründen seçeceğiniz "Zaman bir nehirdir" gibi kısa bir ifadeyi tahtaya yazıp şu adımları izleyebilirsiniz:

Benzerlik arama: "Zaman ile nehir birbirine nasıl benziyor?" Çocuklar akmayı, geri dönmemeyi, hiç durmamayı söyler.
Farklılık arama: "Nerede benzemiyorlar?" Bir çocuk "Nehirde yüzebilirsin ama zamanda yüzemezsin" der; bir başkası "Nehrin başı ve sonu var, zamanın var mı?" diye sorar.
Kendi mecazını kurma: "Siz zamanı neye benzetirdiniz?" Bir kum saati, bir tren, bir yumak... Her benzetme zamanın farklı bir yüzünü öne çıkarır.
Soru seçme: Ortaya çıkan sorulardan biri tartışma sorusu olarak seçilir.

Bu yöntem, mecazın bir düşünme aracı olduğunu gösterir. Çocuklar bir şeyi başka bir şeye benzeterek anlamaya çalıştığımızı ve her benzetmenin bir şeyi aydınlatırken başka bir şeyi gizlediğini fark eder.

Çocuklar kendi şiirlerini yazmalı mı?

Yazabilir, ve bu çok değerli bir uzantıdır. Çember bittiğinde çocuklar tartıştıkları kavram üzerine kısa bir şiir yazabilir: bir mani, bir haiku ya da serbest birkaç dize. Bu şiirler bir sonraki oturumun uyaranı bile olabilir.

Çocukların şiirleriyle çalışırken şu ilkeleri gözetin:

Şiirleri notlandırmayın ya da "güzel" diye değerlendirmeyin; amaç düşünceyi ifade etmektir.
Şiirini okumak istemeyen çocuğu zorlamayın.
Bir çocuğun şiirini uyaran olarak kullanacaksanız önce ondan izin alın.

Kendi uyaranınızı ya da çocukların uyaranlarını yazmanın genel ilkeleri için kendi P4C uyaranınızı yazmak yazımıza bakabilirsiniz.

Lisede şiirle nasıl daha derine inilir?

Lise öğrencileriyle halk şiirinin tasavvufi ve lirik örnekleri çok zengin tartışmalar açar. Yunus Emre gibi yüzyıllar önce yaşamış şairlerin şiirleri, sevgi, ölüm, insan olmak ve bilgi üzerine hâlâ güncel sorular sorar. Bu şiirlerin dili bugün biraz zor gelebilir; bu durumda dizelerin anlamını birlikte keşfetmek de tartışmanın bir parçası olur.

Bu yaş grubunda şiiri bir felsefi iddia gibi okumak da mümkündür: "Şair burada bir şey iddia ediyor mu? Katılıyor muyuz?" Bu yaklaşım, edebiyat dersinin yorumlama çalışmalarını felsefi bir sorgulamayla tamamlar. Lise yaş grubunda P4C'nin genel çerçevesi için 12–17 yaş P4C rehberimize göz atabilirsiniz.

Şiirle çalışırken hangi hatalardan kaçınmalısınız?

"Şair burada ne demek istiyor?" diye sormak: Bu soru tek bir doğru cevap arar ve sınav havası yaratır. "Bu şiir size ne düşündürdü?" daha açık bir sorudur.
Şiiri çözümlemeye boğmak: Ölçü, uyak ve söz sanatları incelemesi Türkçe dersinin konusudur; P4C'de amaç anlam ve kavramlar üzerine düşünmektir.
Çok uzun şiir seçmek: Kısa şiirler daha odaklı tartışmalar açar.
Telif kurallarını gözden kaçırmak: Güncel şairlerin şiirlerini çoğaltıp dağıtmak yerine anonim ürünleri, telif süresi dolmuş şairleri ya da kendi dizelerinizi tercih edin. Ayrıntılar için sınıfta görsel ve video kullanırken telif yazısına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Şiir okul öncesinde kullanılabilir mi?

Evet, tekerlemeler ve ninniler biçiminde. Anlamsız sözcükler içeren bir tekerleme bile "Bu kelimeler bir şey anlatıyor mu?" sorusuyla kısa ve eğlenceli bir sohbet başlatabilir.

Şiiri anlamayan çocuklar ne yapar?

"Anlamamak" da bir başlangıç noktasıdır. "Hangi kısmı anlamadın? Sence neden anlaşılması zor?" soruları, çocuğun kafa karışıklığını tartışmanın malzemesine dönüştürür. Anlamak ile hissetmek arasındaki fark da çok güzel bir tartışma konusudur.

Şiir mi, şarkı sözü mü daha iyi bir uyaran?

İkisi de iyi uyaranlardır. Şiir genellikle daha yoğun ve daha çok yoruma açıktır; şarkı ise müzikle birlikte duygusal bir katman ekler. Şarkı sözleri için müzik ve şarkı sözüyle P4C yazımıza göz atabilirsiniz.

Kendi yazdığım şiiri kullanabilir miyim?

Kesinlikle. Kendi şiiriniz hem telif açısından en güvenli seçenektir hem de tartışmak istediğiniz kavramı hedefleyebilir. Önemli olan, şiirin tek bir mesaj vermemesi ve yoruma açık kalmasıdır.

Sonuç

Şiir, kısalığı ve yoğunluğuyla felsefi düşüncenin doğal bir müttefikidir. Yavaş okuma, farklı seslerle tekrar ve kelime avı gibi basit teknikler, birkaç dizeyi derin bir sorgulamaya dönüştürür. Edebiyat ve felsefeyi sınıfınızda buluşturmayı öğrenmek isterseniz eğitim programlarımızı inceleyebilirsiniz.

Şiirle çocuklarla felsefe: kısa bir dize nasıl sorgulamaya dönüşür?