Yazısız resimli kitaplarla felsefe: sessiz sayfalar nasıl konuşturulur?

Kısa cevap: Yazısız resimli kitaplarla felsefe yapmak için kitabı sessizce, sayfa sayfa gösterin ve hikâyeyi çocukların birlikte anlatmasını isteyin; farklı anlatılar ortaya çıktığında "Hangimizin anlattığı doğru?", "Resimde olmayan bir şeyi nasıl biliyoruz?" gibi sorularla sorgulamaya geçin. Bu kitaplar okuma yazma bilmeyen çocuklar, dil düzeyi farklı sınıflar ve Türkçeyi yeni öğrenen öğrenciler için özellikle kapsayıcıdır.

Yazısız resimli kitaplar (sessiz kitaplar olarak da anılır), hikâyesini yalnızca resimlerle anlatan kitaplardır. İlk bakışta en küçük çocuklar için tasarlanmış gibi görünseler de pek çoğu yetişkinleri bile şaşırtan bir derinlik taşır. P4C açısından bu kitapların en büyük değeri, anlatıyı okuyucuya bırakmalarıdır. Metin olmadığında her çocuk hikâyeyi biraz farklı kurar ve bu farklar, felsefi bir tartışmanın hazır malzemesine dönüşür. Resimli kitapların genel hazırlık adımları için resimli kitaptan P4C uyaranı hazırlamak yazımıza bakabilirsiniz; bu yazıda yazısız kitaplara özgü tekniklere odaklanıyoruz.

Yazısız kitaplar neden özel bir uyarandır?

Metinli bir kitapta yazar, olanları büyük ölçüde anlatır. Yazısız kitapta ise okuyucu, karakterlerin ne düşündüğünü, neden öyle davrandığını ve olayların nasıl birbirine bağlandığını kendisi çıkarır. Bu çıkarım süreci, düşünmenin kendisidir.

Yazısız kitapların P4C için başlıca avantajları:

• Kapsayıcılık: Okuma düzeyi, dil gelişimi ya da ana dili farklı çocuklar eşit biçimde katılır.
• Çoklu anlatı: Aynı sayfalardan birden fazla hikâye çıkar ve bu durum doğal olarak "gerçek" ve "yorum" üzerine sorular doğurur.
• Yavaş okuma: Metin olmadığı için sayfalar üzerinde daha uzun durulur; ayrıntılar fark edilir.
• Aktif katılım: Çocuklar dinleyici değil, anlatıcıdır.

Hangi yazısız kitaplar kullanılabilir?

Aşağıda eğitimde sıkça kullanılan, gerçek ve tanınmış birkaç yazısız kitap bulabilirsiniz:

Kitap	Yazar-çizer	Kısa konu	Açtığı kavramlar	Yaş
Kardan Adam (The Snowman)	Raymond Briggs	Bir çocuğun yaptığı kardan adam gece canlanır ve birlikte bir maceraya çıkarlar	Hayal ve gerçek, dostluk, kayıp	4+
Flotsam	David Wiesner	Kumsalda eski bir fotoğraf makinesi bulan çocuk, içindeki fotoğraflarda şaşırtıcı bir dünya keşfeder	Gerçeklik, zaman, keşif	7+
Journey	Aaron Becker	Yalnız bir kız duvara çizdiği kırmızı bir kapıdan başka bir dünyaya geçer	Hayal gücü, yalnızlık, özgürlük	6+
The Arrival	Shaun Tan	Ailesini geride bırakıp yabancı bir ülkeye göç eden bir adamın deneyimi	Göç, aidiyet, yabancılık, dil	11+

Bu kitaplardan bazılarının Türkçe baskıları olabilir; güncel durumu kütüphane ve yayınevi kataloglarından kontrol edebilirsiniz. Yazısız oldukları için orijinal baskılar da dil engeli olmadan kullanılabilir.

Yazısız kitap nasıl "okunur"?

Yazısız kitabı sunmanın birkaç farklı yolu vardır. Grubunuza ve amacınıza göre seçim yapabilirsiniz.

1. Sessiz gösterim

Kitabı hiç konuşmadan, her sayfada birkaç saniye bekleyerek gösterin. Çocuklardan da konuşmamalarını isteyin. Bu yöntem, herkesin kendi iç anlatısını kurmasını sağlar. Kitap bittikten sonra "Bu kitap size ne anlattı?" diye sorun.

2. Birlikte anlatım

Her sayfada bir çocuk ne gördüğünü ve ne olduğunu düşündüğünü anlatır. Hikâye, çemberde elden ele geçerek kurulur. Bu yöntem özellikle okul öncesinde ve ilkokulun ilk yıllarında çok iyi çalışır.

3. Anlatıcı değiştirme oyunu

Aynı sayfalar iki kez gösterilir. İlk seferde hikâye ana karakterin gözünden, ikinci seferde başka bir karakterin (örneğin bir hayvanın ya da kötü görünen bir figürün) gözünden anlatılır. Bu oyun, bakış açısı ve empati üzerine güçlü bir tartışma açar.

4. Boşluk doldurma

Kitabın ortasında bir sayfayı atlayın ya da kapatın. Çocuklar, iki sayfa arasında ne olmuş olabileceğini tahmin eder. Sonra gerçek sayfa gösterilir. Bu teknik "Bilmediğimiz bir şeyi nasıl tahmin ederiz?" sorusuna kapı açar.

Farklı anlatılar felsefi soruya nasıl dönüşür?

Yazısız bir kitabı birlikte anlattıktan sonra çoğu zaman çocuklar aynı sahneyi farklı yorumladıklarını fark eder. Bir çocuk karakterin "kaçtığını", bir diğeri "oyun oynadığını" söyler. İşte bu an, sorgulamanın başladığı andır.

Kardan Adam kitabıyla bir anaokulu çemberinde şu tür konuşmalar geçebilir:

• Elif: "Kardan adam gerçekten canlandı."
• Kerem: "Hayır, çocuk rüya gördü."
• Defne: "Ama sabah şapka yerdeydi!"
• Ali: "Rüyada olan bir şey gerçek olabilir mi?"

Bu kısa diyalog, rüya ve gerçeklik üzerine felsefenin en eski sorularından birini, beş yaşındaki çocukların ağzından yeniden kurar. Kolaylaştırıcı olarak "Bir şeyin gerçekten olduğunu nasıl anlarız?" sorusuyla tartışmayı genişletebilirsiniz.

Kitabın sonu bir kayıpla bittiği için bazı çocuklar üzülebilir. Bu duyguyu kabul etmek ve "Kardan adam eridiğinde ne oldu sence? Tamamen yok mu oldu?" gibi bir soruyla düşünceye taşımak, üzüntüyü yok saymadan çemberi sürdürmenizi sağlar.

Büyük yaşlarda yazısız kitap nasıl kullanılır?

Yazısız kitaplar yalnızca küçük çocuklar için değildir. Shaun Tan'ın The Arrival adlı eseri, çizgi roman biçiminde, sözcük kullanmadan bir göç deneyimini anlatır. Kahramanın hiç bilmediği bir alfabeyle, tuhaf nesnelerle ve yabancı geleneklerle karşılaşması, okuyucuyu da aynı yabancılık duygusuna sokar.

Ortaokul ve lisede bu tür bir eserden sonra şu sorular gelebilir:

• Bir yerde yabancı olmak ne demektir?
• Dil bilmeden anlaşmak mümkün müdür?
• Ev, doğduğumuz yer midir, yoksa yaşadığımız yer mi?

Bu sorular, özellikle göç deneyimi yaşamış öğrencilerin bulunduğu sınıflarda kişisel ve anlamlı bir hâl alır. Kişisel paylaşımların gönüllü olduğunu ve kimsenin kendi hikâyesini anlatmak zorunda olmadığını baştan hatırlatın.

Otuz beş dakikalık bir oturum nasıl planlanır?

İlkokul birinci ya da ikinci sınıf için örnek bir akış:

1. Hazırlık (2 dakika): "Bugün tek kelime yazmayan bir kitap okuyacağız. Hikâyeyi siz anlatacaksınız."
2. Sessiz gösterim (5 dakika): Kitap konuşmadan, yavaşça gösterilir.
3. Birlikte anlatım (8 dakika): Kitap yeniden gösterilir; her sayfada bir çocuk ne olduğunu anlatır.
4. Farkları fark etme (5 dakika): "Aynı sayfayı farklı anlatan oldu mu? Hangi sayfada?" Farklı yorumlar tahtaya not edilir.
5. Soru üretimi (5 dakika): Çocuklar ikili olarak birer soru söyler; öğretmen yazar.
6. Sorgulama (8 dakika): Seçilen soru üzerine tartışma.
7. Kapanış (2 dakika): "Bu kitaba bir isim koysaydınız ne koyardınız?"

Kapanıştaki isim sorusu, çocukların hikâyeyi nasıl anladığını gösteren küçük ama değerli bir ipucudur. Farklı isimler bir sonraki oturumun başlangıcı bile olabilir.

Hangi hatalardan kaçınmalısınız?

• Hikâyeyi siz anlatmak: Yazısız kitabı sayfa sayfa kendiniz anlatırsanız, kitabı yazılı bir kitaba dönüştürmüş olursunuz. Anlatıyı çocuklara bırakın.
• "Doğru" yorumu dayatmak: Çocuk bir sayfayı sizden farklı yorumluyorsa, bu bir hata değil, tartışmanın malzemesidir.
• Çok hızlı geçmek: Yazısız kitaplarda sayfa başına daha uzun süre gerekir. Ayrıntıları görmek zaman ister.
• Kitabın tamamını tek oturumda bitirmeye zorlamak: Uzun yazısız kitapları iki oturuma bölmek daha verimli olabilir.

Sık sorulan sorular

Yazısız kitaplar sadece okuma bilmeyen çocuklar için mi?

Hayır. Pek çok yazısız kitap, ilkokul, ortaokul ve lise öğrencileri için de zengin bir uyarandır. Bazıları yetişkinler için bile yoğun anlam taşır.

Yazısız kitap bulamazsam ne yapabilirim?

Metinli bir resimli kitabın yazısını okumadan yalnızca resimlerini göstermek, benzer bir etki yaratır. Ayrıca bir dizi fotoğraf ya da çizimi sıralayarak kendi "sessiz hikâyenizi" oluşturabilirsiniz.

Çocuklar birbirinin anlatısını düzeltmeye çalışırsa ne yapmalıyım?

Bu durumu fırsata çevirin. "Kerem bu sayfayı farklı gördü. İkiniz de resmin neresine bakıyorsunuz?" diye sorarak, çocukların yorumlarını resimdeki kanıtlara dayandırmalarını isteyin. Bu, gerekçe gösterme becerisini doğrudan destekler.

Yazısız kitaplar dil gelişimine katkı sağlar mı?

Çocuklar resimleri anlatırken kendi sözcüklerini seçer ve cümle kurar. Bu nedenle yazısız kitaplar, sözlü anlatım becerilerini destekleyen bir etkinlik olarak da kullanılır. Ancak P4C'deki amaç dil öğretimi değil, düşünmenin desteklenmesidir.

Yazısız kitabı evde nasıl kullanabilirim?

Çocuğunuzla kitabı birlikte açın ve hikâyeyi ona anlattırın. Ardından aynı kitabı siz anlatın ve "Benim hikâyemle seninki nerede ayrıldı?" diye sorun. Bu basit oyun, evde bakış açısı ve yorum üzerine keyifli bir sohbet başlatır.

Sonuç

Yazısız resimli kitaplar, anlatıyı okuyucuya bırakarak her çocuğu hikâyenin ortak yazarı yapar. Farklı anlatılar arasındaki gerilim, gerçeklik, yorum ve bakış açısı üzerine doğal bir felsefi sorgulamaya dönüşür. Okul öncesinde bu tür uyaranlarla sistemli çalışmak isteyen eğitimciler, 4–6 yaşa özel modül dahil eğitim programlarımızı inceleyebilir; genel P4C yaklaşımı için anaokulunda P4C rehberimiz de iyi bir başlangıçtır.