Uyaran işe yaramadığında ne yapmalı? Çemberi kurtarmanın yolları

Kısa cevap: Uyaran işe yaramadığında önce nedenini teşhis edin: çocuklar uyaranı anlamadı mı, ilgilenmedi mi, yoksa mesajı çok açık olduğu için soracak bir şey mi kalmadı? Anlaşılmadıysa uyaranı yeniden ve farklı biçimde sunun; ilgi yoksa bir bağlantı sorusuyla çocukların hayatına köprü kurun; mesaj çok açıksa "Bu her zaman doğru mu?" sorusuyla hazır cevabı sarsın. Her başarısız uyaran, bir sonraki seçim için değerli bir veridir.

Her P4C kolaylaştırıcısı bu anı yaşar: Özenle seçtiğiniz kitabı okursunuz, filmi izletirsiniz ya da fotoğrafı gösterirsiniz ve sonra... sessizlik. Ya da tek cümlelik, yüzeysel cevaplar. "Güzeldi." "Bilmiyorum." "Kitap bitti mi?" Bu durum, kolaylaştırıcının başarısız olduğu anlamına gelmez; yalnızca uyaran ile grup arasında bir bağın kurulamadığını gösterir. Bu yazıda uyaranın neden tutmadığını nasıl anlayacağınızı ve çemberi aynı oturumda nasıl kurtarabileceğinizi anlatıyoruz. Uyaran seçiminin temel ilkelerini ise iyi bir uyaran nasıl olur yazımızda ele aldık.

Uyaranın "işe yaramadığını" nasıl anlarsınız?

Her sessizlik başarısızlık değildir. Bazen çocuklar düşünüyordur ve sessizlik değerli bir bekleme anıdır. Uyaranın gerçekten tutmadığını gösteren işaretler şunlardır:

• Uyarandan sonra hiçbir soru ya da yorum gelmiyor.
• Gelen sorular yalnızca olay örgüsüyle ilgili: "Kedinin adı neydi?"
• Bütün sınıf hızla tek bir "doğru" cevapta birleşiyor.
• Çocuklar uyaranın dışındaki konulara kayıyor ya da huzursuzlanıyor.
• Sorular var ama kimse onlarla ilgilenmiyor; oylama bile isteksiz geçiyor.

Sorunun kaynağı ne olabilir?

Doğru müdahale, doğru teşhise bağlıdır. Aşağıdaki tablo en sık karşılaşılan nedenleri ve belirtilerini özetliyor.

Olası neden	Belirti	Oturum içi çözüm	Sonraki seçim için ders
Uyaran anlaşılmadı	Karışık yorumlar, "Ne oldu şimdi?" soruları	Kısaca birlikte özetleyin, kilit anı yeniden gösterin	Daha kısa, daha net uyaran
Uyaran ilgi çekmedi	Dağınıklık, isteksizlik	Çocukların hayatına bağlayan bir soru sorun	Yaşa ve ilgiye daha uygun seçim
Mesaj çok açık	Herkes aynı cevapta birleşiyor	Hazır cevabı sarsan bir karşı örnek verin	Açık uçlu, ikilemli uyaran
Uyaran çok yüklü	Suskunluk, gerginlik, duygusal tepki	Duyguyu kabul edin, gerekirse konuyu değiştirin	Duygusal yoğunluğu daha düşük uyaran
Grup yorgun	Esneme, huzursuzluk, dikkat dağınıklığı	Kısa bir hareket molası, daha kısa çember	Oturum saatini gözden geçirin
Soru üretimi zor geliyor	Uyaran ilginç ama soru çıkmıyor	Soru başlangıçları verin	Soru üretimini ayrıca çalışın

Uyaran anlaşılmadıysa ne yapmalısınız?

Bazen sorun uyaranın kendisi değil, sunumudur. Hızlı okunan bir hikâye, arka sıradan görülemeyen bir resim ya da ses kalitesi kötü bir film, çocukların uyaranı gerçekten deneyimlemesini engeller.

Bu durumda:

1. Birlikte özetleyin. "Hikâyede neler oldu, birlikte hatırlayalım" deyin ve birkaç çocuğun olayları sırayla anlatmasını isteyin.
2. Kilit anı yeniden sunun. Hikâyenin ya da filmin en önemli anını tekrar okuyun veya gösterin.
3. Somut bir ayrıntıya odaklanın. "Bu resimde karakterin yüzüne bakalım. Ne görüyorsunuz?"

Bu adımlar birkaç dakika sürer ama çoğu zaman çemberi yeniden canlandırır.

Uyaran ilgi çekmediyse ne yapmalısınız?

Çocukların ilgisini çekmeyen bir uyaran, onların dünyasına uzak kalmış olabilir. Burada köprü sorular işe yarar. Köprü soru, uyarandaki durumu çocukların kendi hayatıyla ilişkilendirir:

• "Siz hiç böyle bir şey yaşadınız mı?"
• "Bu karakterin yerinde olsaydınız ne yapardınız?"
• "Bu hikâye bizim okulda geçseydi nasıl olurdu?"

Köprü sorunun amacı kişisel anı toplamak değil, çocukların uyaranla bir bağ kurmasını sağlamaktır. Bağ kurulduğunda felsefi sorulara geçiş kolaylaşır.

Mesaj çok açıksa çember nasıl kurtarılır?

En sık karşılaşılan durum budur. Uyaran, istemeden de olsa bir ahlak dersi vermiştir ve çocuklar da o dersi hızla tekrarlar: "Yalan söylemek kötüdür." "Paylaşmak güzeldir." Bu cevaplar doğru olabilir, ama düşünmeyi bitirir.

Hazır cevabı sarsmak için şu yöntemleri kullanabilirsiniz:

• Karşı örnek: "Bir arkadaşın sana doğum günü sürprizini sorsa ve sen yalan söylesen, bu da kötü mü?"
• Sınır sorusu: "Her şeyi paylaşmak mı gerekir? Paylaşmamanın doğru olduğu bir durum var mı?"
• Genelleme sorusu: "Bu her zaman doğru mu, yoksa bazen mi?"
• Tanım sorusu: "Yalan tam olarak nedir? Bir şeyi söylememek de yalan mı?"

Bu sorular çocukların ezberlenmiş cevaplarının altındaki düşünceyi açığa çıkarır. Çoğu zaman sınıf, birkaç dakika içinde gerçek bir fikir ayrılığına ulaşır. Bu tür soruların nasıl sorulacağına dair ayrıntılı bir çerçeve için P4C ve Sokratik yöntem yazısına bakabilirsiniz.

Soru üretimi tıkandıysa ne yapmalısınız?

Bazen uyaran ilgi çekmiştir, çocuklar konuşmak ister, ama soru yazma aşamasında tıkanır. Özellikle P4C'ye yeni başlayan gruplarda soru üretmek zordur. Bu durumda soru başlangıçları vermek işe yarar:

• "Neden ...?"
• "... her zaman ... mı?"
• "... ile ... arasındaki fark nedir?"
• "Eğer ... olsaydı ...?"
• "... ne demektir?"

Bu başlangıçları tahtaya yazın ve çocuklardan bunlardan birini kullanarak bir soru oluşturmalarını isteyin. Birkaç oturum sonra bu desteğe gerek kalmaz. Soru üretimini geliştirmek için felsefi soru nedir yazımızdan yararlanabilirsiniz.

Bir kurtarma anı nasıl görünür?

Somut bir örnek, bu tekniklerin nasıl bir arada kullanılabileceğini gösterir. Dördüncü sınıfta bir öğretmen, bir tilki ile bir kargayı anlatan kısa bir fabl okuyor. Okuma bitince sınıf hep bir ağızdan "Övgülere kanmamalıyız" diyor ve susuyor. Mesaj fazlasıyla açık; soru çıkmıyor.

Öğretmen önce hazır cevabı sarsan bir soru soruyor: "Peki birisi sizi övdüğünde hep kanmış mı olursunuz? Annenizin 'Aferin' demesi de mi tehlikeli?" Birkaç çocuk gülüyor; Kerem "O farklı ama" diyor. Öğretmen "Neden farklı?" diye soruyor. Zeynep "Çünkü annem bir şey istemiyor" diyor. Ömer itiraz ediyor: "Bazen istiyor, odamı toplamamı!"

Bu noktada sınıf, övgü ile çıkar arasındaki ilişki üzerine gerçek bir tartışmanın içindedir. Öğretmen tahtaya yeni bir soru yazıyor: "Bir şey istemek için yapılan övgü yalan mıdır?" Oturum, başladığı yerden çok daha derin bir noktada devam ediyor. Kurtarma, uyaranı değiştirmeden, yalnızca doğru bir soruyla gerçekleşti.

Tamamen vazgeçmek ne zaman doğrudur?

Bazen en iyi karar, uyaranı bırakmaktır. Uyaran beklenmedik biçimde bir çocuğu ya da grubu duygusal olarak zorladıysa, tartışmayı zorlamak yerine konuyu nazikçe kapatmak gerekir. "Bugün bu hikâye bizi çok etkiledi. İsterseniz başka bir gün yeniden konuşuruz" demek, hem çocukları hem de çemberin güven ortamını korur.

Vazgeçtiğinizde yedek bir etkinlik elinizde olsun: kısa bir düşünme oyunu, bir "Hangisini seçerdin?" sorusu ya da önceden hazırlanmış bir fotoğraf. Bu yedekler, oturumun tamamen boşa gitmesini önler.

Başarısız bir uyarandan ne öğrenilir?

Her oturumdan sonra kısa bir not almak, uyaran seçim becerinizi hızla geliştirir. Şu soruları kendinize sorabilirsiniz:

1. Uyaran hangi noktada kaybetti? Başta mı, ortada mı, sonda mı?
2. Çocukların tepkisi neydi? Anlamadılar mı, ilgilenmediler mi, sıkıldılar mı?
3. Uyaranda mesaj veren bir öğe var mıydı?
4. Aynı uyaranı farklı bir grupla ya da farklı bir sunumla denesem sonuç değişir mi?

Bu notları uyaran arşivinizde her uyaranın yanına eklemek, zamanla çok değerli bir kaynağa dönüşür. Arşiv kurma önerileri için P4C uyaran arşivi nasıl oluşturulur yazısına göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Çocuklar hiç soru sormuyorsa uyaran mı kötü, yoksa ben mi?

Çoğu zaman ikisi de değildir. Soru sormak öğrenilen bir beceridir ve P4C'ye yeni başlayan gruplarda ilk birkaç oturum sessiz geçebilir. Soru başlangıçları vermek ve sabırlı olmak, bu süreci hızlandırır.

Aynı uyaranı başka bir sınıfta tekrar denemeli miyim?

Evet. Bir uyaranın bir grupta tutmaması, başka bir grupta da tutmayacağı anlamına gelmez. Yaş, sınıf dinamiği ve günün saati bile sonucu etkiler.

Uyaran başarısız olduğunda çocuklara bunu söylemeli miyim?

Açıkça söyleyebilirsiniz; bu, çocuklara da bir model olur. "Bu hikâye bugün pek düşündürmedi galiba. Sizce neden?" sorusu, çocukları uyaran hakkında düşünmeye davet eder ve bazen beklenmedik bir tartışma başlatır.

Süpervizyon bu konuda nasıl yardımcı olur?

Süpervizyonda başka bir kolaylaştırıcıyla oturumunuzu birlikte değerlendirmek, tek başınıza fark edemeyeceğiniz nedenleri görmenizi sağlar. Staj ve süpervizyon sürecini P4C'de staj ve süpervizyon yazımızda anlattık.

Sonuç

Uyaranın tutmadığı anlar, kolaylaştırıcılığın en öğretici anlarıdır. Nedeni doğru teşhis etmek, uyaranı yeniden sunmak, köprü sorular kurmak ya da hazır cevabı sarsmak çoğu zaman çemberi aynı oturumda kurtarır. Bu becerileri deneyimli eğitmenler eşliğinde geliştirmek isterseniz P4C eğitmen eğitimi programımıza göz atabilirsiniz.